Woensdag 21/04/2021

Moederschap

Spijt van het moederschap? U bent niet de enige

null Beeld Eleni Debo
Beeld Eleni Debo

Ouders die zich tussen de kilo’s vuile pampers en de liters fruitpap door weleens afvragen waarom ze daar in godsnaam zijn beland, zijn zeker geen uitzondering. ‘Veel vrouwen ervaren een verlies van hun eigen identiteit, verlies van vrijheid en controle, van tijd.’

Ongelukkig worden van het zorgen, het gebroed vervloeken: tot zover niets nieuws onder de zon voor hen die kinderen hebben. Maar wat als het verder gaat dan de normale ambivalentie van het ouderschap? Wat als je niét vindt dat het ondanks de sleur en de zorgen uiteindelijk wel de moeite waard is, en dat kinderen krijgen toch het beste is wat het leven je heeft opgeleverd? Valerie is zo’n ouder. Ze zegt het heel duidelijk: ze heeft spijt van het moederschap. En er bestaan nog vrouwen zoals zij.

Over hen publiceerde de Israëlische sociologe Orna Donath in 2015 een artikel in Signs, een feministisch academisch tijdschrift dat driemaandelijks wordt uitgegeven door de Amerikaanse universiteit van Chicago. Donath, zelf verbonden aan de universiteit van Tel Aviv, had 23 Israëlische vrouwen geïnterviewd tussen 2008 en 2011 die allen spijt hadden van het moederschap en die emotie ook zo benoemden.

De vrouwen waren tussen de 25 en 75 jaar (er waren dus ook grootmoeders bij) en kwamen uit verschillende sociale klassen. Sommigen waren gelovig, anderen seculier of atheïst. De leeftijd van hun kinderen varieerde van baby’s tot 48 jaar oud. Geen van hun kinderen had een fysieke handicap, vijf van de 46 kinderen waren gediagnosticeerd met aandoeningen als autisme of ADHD. Donath had de vrouwen gevonden via contactadvertenties op gespecialiseerde fora, en door in de media over haar werk te spreken.

Al deze vrouwen zeiden hetzelfde: mochten ze het moederschap ongedaan kunnen maken, ­zouden ze het doen. Voor de duidelijkheid: alle moeders maakten een strikt onderscheid tussen enerzijds de kinderen, van wie ze hielden, en anderzijds de ervaring van het moederschap, schrijft Donath in haar artikel.

Wat deze vrouwen voelen, zeker wanneer de kinderen nog klein zijn, is een gevoel van verlies, concludeert Donath. Verlies van hun eigen identiteit, verlies van vrijheid en controle, verlies van tijd. “Verschillende vrouwen zeiden dat er voor hen geen enkele meerwaarde is aan het moederschap, maar dat ze het integendeel beschouwen als iets wat niets toevoegt aan het leven, behalve permanente moeilijkheden en zorgen.”

Dat staat allemaal in schril contrast met wat vrouwen wordt aangepraat, zegt Donath, namelijk dat kinderen krijgen automatisch impliceert dat je geluk, plezier en zingeving vindt. Meer zelfs, aan vrouwen die geen kinderen willen, wordt gezegd dat ze later spijt zullen hebben van hun keuze, omdat ze al die dingen zullen moeten missen.

Liever een vader

Op de vraag wat de belangrijkste redenen zijn waarom vrouwen spijt hebben van het moederschap, antwoordde Donath deze week per mail dit: “De verantwoordelijkheid die nooit stopt (ook niet als ze grootmoeder zijn), en het gevoel dat ze niet gemaakt zijn voor het moederschap. Die gevoelens zijn niet noodzakelijk bijzonder. Veel moeders ervaren dit. Het verschil is dat de vrouwen die ik geïnterviewd heb tot een andere conclusie komen dan andere moeders, namelijk dat het een vergissing was om moeder te worden.”

In een maatschappij zoals Israël – waar het voortbestaan van de staat een dagelijks streven is – is het niet onwaarschijnlijk dat vrouwen veel meer dan in bijvoorbeeld Europa druk ervaren om kinderen te krijgen. Maar vreemd genoeg werd de studie van Donath vooral opgepikt in Duitsland, waar de hashtag #regrettingmotherhood trending werd. Iets waar Donath zelf door verrast was. “In Duitsland is het minder opmerkelijk om geen kinderen te hebben dan in Israël, maar bestaat er evenzeer een verschil in sociale hiërarchie tussen moeders en niet-moeders”, zei ze daar onlangs over in een interview met de Spaanse krant El Pais. “De druk die vrouwen ervaren om moeder te worden mag in Duitsland dan minder zichtbaar zijn dan in Israël, blijkbaar bestaat ze er ook.”

null Beeld Eleni Debo
Beeld Eleni Debo

Duitsland was dan ook het eerste land waar Donaths boek Regretting Motherhood verscheen in februari 2016. Diezelfde maand bracht ook de Duitse Sarah Fischer een boek uit over het thema: Die Mutterglück-Lüge: Regretting Motherhood – Warum ich lieber Vater geworden wäre (‘De leugen van het moedergeluk: spijt van het moederschap – waarom ik liever een vader geweest was’). Fischer, een succesvolle fotografe en schrijfster die verschillende prijzen heeft gewonnen voor haar werk, had in meer dan 180 landen gereisd, en toen werd ze een moeder. De realiteit van het moederschap, schrijft Fischer, is dit: incontinentie, verveling, dik worden, hangborsten, depressie, nooit meer romantiek, slaaptekort, een carrière die in het slop raakt, geen zin meer in seks, armoede, uitputting en een gebrek aan vervulling. Nou.

Bovendien is het voor moeders anders dan voor vaders, vindt Fischer. Een man kan een bankier, een schrijnwerker of een journalist blijven, en daarnaast heeft hij een kind gekregen. Een vrouw die een kind krijgt, wordt een moeder. Al haar andere facetten bestaan ineens niet meer. Fischer hamert ook op loonkloven en ongelijk ouderschapsverlof die de zaken niet vooruithelpen.

Wat stereotypen betreft, is er inderdaad nog een lange weg te gaan, beaamt Liesbet Stevens, adjunct-directeur van het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen. “Van vrouwen wordt nog steeds verwacht dat ze hun gezin belangrijker vinden dan hun werk, van mannen wordt dan weer het omgekeerde verwacht. Ook al worden vrouwen en mannen misschien minder expliciet met deze verwachtingen geconfronteerd, impliciet zijn ze nog steeds aanwezig in onze maatschappij.

“Ik kan me perfect voorstellen dat een jonge vrouw die een beloftevolle carrière voor ogen had in zak en as zit als ze zich professioneel niet meer kan ontwikkelen omdat ze een kind gekregen heeft. Als we willen dat vrouwen en mannen dezelfde kansen krijgen om zich zowel op familiaal vlak als op professioneel vlak te ontplooien, zullen we onze maatschappij anders moeten inrichten, en de combinatie van gezin en werk vanzelfsprekender maken. Nu blijven de lasten van de kinderen nog altijd grotendeels bij de vrouwen liggen. Dat hoeft niet problematisch te zijn als die vrouwen dat zelf willen, maar niet elke vrouw vindt zingeving in het dagelijkse huishouden.”

Geen slaaf van onze genen

Orna Donath, en met haar vele andere vrouwen, zegt dat vrouwen niet beter geschikt zijn om te zorgen dan mannen. “Het is een rol waarin we gedwongen zijn, maar het heeft niets met onze natuur te maken.”

Dat klopt niet, zegt Mark Nelissen, professor emeritus in de gedragsbiologie aan de Universiteit van Antwerpen. “Het is een visie die ingegeven is door een feministische reflex, waarbij afstand wordt genomen van de evolutie van de mens. Ik heb niets tegen feminisme, mijn boeken bewijzen het tegendeel, maar het is te vaak uitgegroeid tot een overtuiging die vertrekt van hoe vrouwen willen dat het is in plaats van de wetenschappelijke bevindingen.”

Een vrouw weet absoluut zeker dat ze haar eigen kind gebaard heeft, een man heeft die absolute zekerheid niet, legt Nelissen uit. Daarom zal zij veel meer zorg besteden aan haar kind dan een vader, legt Nelissen uit. En hoe groter de zorg was duizenden jaren geleden, hoe beter de overlevingskansen van de baby waren. “Wij stammen allen af van vrouwen die een sterke motivatie en drang hadden om voor hun kinderen te zorgen, en de genen die daarvoor instaan, zijn via vele generaties doorgegeven.”

Spijt over het moederschap gaat evenwel veel verder dan de beslommeringen van het zorgen, of de carrière die plots afgebroken werd. Een aantal van de vrouwen die Orna Donath interviewde, had alles: tijd, geld en een carrière. En toch zouden ze niet opnieuw voor kinderen kiezen. Voor Donath is het dus geen vraag van het moederschap versus de professionele carrière, want niet alle vrouwen hebben ambitie voor dat laatste. Voor Donath gaat het erom dat vrouwen niet ofwel de toegewijde moeder moeten zijn ofwel de toegewijde carrièrevrouw, maar dat ze kunnen zijn wie ze willen, zonder dat ze ingedeeld worden in een van die twee categorieën.

Stevens: “Zoals er stereotypen over vrouwen en mannen bestaan, zo bestaan die ook over vrouwen die geen kinderen willen. Het idee leeft nog sterk dat het de natuurlijke gang van zaken is dat een vrouw kinderen wil. Voor veel vrouwen klopt dat, maar voor sommige vrouwen klopt dat niet.”

Als er een taboe bestaat over vrouwen die spijt hebben van hun kinderen, dan moeten we daar vanaf, zegt Stevens. “Als er niet over gesproken kan worden, betekent dit dat we de impliciete genderrollen niet in vraag mogen stellen. Vrouwen hebben het recht om geen kinderen te wensen, en ze hoeven zich daar trouwens ook niet voor te verantwoorden. De vrouwen die hier getuigen over hun spijt kunnen belangrijk zijn voor andere vrouwen, zodat die meer welover­wogen hun keuze kunnen maken.”

Dat we er zo moeilijk over praten, heeft ook met onze genen te maken, zegt Nelissen. “Gedurende de evolutie zijn vrouwen heel goed aangepast om kinderen te laten ontwikkelen en ze te baren. Zowel de typisch seksuele kenmerken – borsten en brede heupen – als de fysiologie – maandelijkse hormonale schommelingen – bestaan enkel voor de voortplanting.”

Begrijpelijk, dus, dat vrouwen automatisch aan kinderen worden gekoppeld. “Vandaag kunnen we daar rationeel afstand van nemen en heeft seks niet meer de uitsluitende functie van voortplanting, maar dat weten onze oeroude genen niet. Die veranderen immers niet. Daardoor kijkt men nog altijd raar op als een vrouw zegt dat ze geen kind wil. Even raar als een man die zegt dat hij geen seks wil.”

Maar, zegt Nelissen, ook al is de kracht van de biologische wortels van ons gedrag heel groot, dat betekent niet dat we ons daar zomaar bij moeten neerleggen. “We leven niet meer in de omstandigheden van honderdduizenden jaren geleden. Als wij met ons verstand een beter systeem kunnen uitwerken dan onze genen lang hebben bepaald, dan moeten we de ratio laten winnen. We mogen geen slaaf zijn van onze genen. De maatschappelijke rol van vrouwen – en mannen – hoeft dus niet meer bepaald te worden door onze biologie. Als vrouwen geen kinderen willen, is dat hun volste recht.”

En de kinderen?

Over hoeveel vrouwen het gaat, is niet bekend. Er zijn geen wetenschappelijke cijfers. Er is enkel een recente Duitse enquête waarin 8 procent van de vrouwen zei dat ze spijt had van het moederschap. Het boek van Donath is ondertussen in het Duits, Spaans, Koreaans, Chinees en Italiaans gepubliceerd. Dit jaar zullen de Engelse, Poolse, Turkse, Hebreeuwse en Portugese vertaling verschijnen. Ook op verschillende internetfora wordt er af en toe gepraat over dit onderwerp. Zo werd vorig jaar de Facebookgroep ‘I Regret Having Children’ opgericht.

En wat met de kinderen? Wat als zij te horen krijgen dat hun moeder liever geen moeder was geworden? Alles hangt natuurlijk af van hoe en wanneer erover wordt gepraat, zegt Donath, maar het hoeft niet noodzakelijk te betekenen dat je kinderen traumatiseert. “Verschillende moeders uit mijn studie wilden er ooit over praten met hun kind om er net voor te zorgen dat het zijn eigen pad zou kiezen zonder in de leugen te trappen dat ouderschap automatisch tot het beloofde geluk leidt. Soms helpt het kinderen ook om hun moeder als een individuele vrouw te zien, en niet enkel als een moeder.”

Naast dankbaarheid van vrouwen kreeg Donath ook beledigingen en beschuldigingen naar haar hoofd geslingerd. Ze benadrukt nog eens dat ze niets tegen moeders of kinderen heeft, en ze begrijpt dat veel vrouwen kinderen willen. Maar ze wil strijden tegen het idee dat je pas volledig vrouw bent als je ook kinderen hebt. En dat je dus geen vrouw bent als je kinderloos blijft. “Ik heb altijd gehoopt dat deze studie nog eens een reden zou zijn om te benadrukken dat vrouwen baas zijn over hun eigen lichaam, gedachten, emoties, capaciteiten, verlangens en dromen. De enigen die het recht hebben om te bepalen of het moederschap de moeite waard is of was voor ons, zijn wij zelf.”

_____

GETUIGENIS.

Valerie heeft twee dochters

‘Zijn ­jullie hier nu wéér, denk ik soms’

Valerie (*) is halfweg in de veertig, heeft twee kinderen van 9 en 13, woont samen met een fijne man, heeft een kaderfunctie, en heeft spijt van het moederschap.

“Het klinkt gek in tijden waarin voorbehoedsmiddelen volop beschikbaar zijn, maar ik heb nooit bewust gekozen voor kinderen. Ik heb er zelfs nooit gewild. Mijn jeugd heeft zich afgespeeld in een plattelandsgemeente, en mijn ouders waren eerder conservatieve mensen die hun wereld graag klein hielden. Daar wilde ik uitbreken. Politiek, cultuur, reizen, dansen, mensen ontmoeten: dat was het leven dat ik voor ogen had. Trouwen, kinderen krijgen en een huis kopen interesseerde me niet.

“Tussen mijn twintigste en mijn dertigste had ik wel relaties, maar erg standvastig waren ze niet. Ik hield de deur altijd op een kier om mijn eigen leven te kunnen leiden. Mijn leven was helemaal van mij, heerlijk vond ik het. Toen ik op een gegeven moment zwanger werd, een ongelukje, heb ik voor abortus gekozen. Ik had me natuurlijk liever niet in die situatie bevonden, maar ik sta nog altijd achter die beslissing. Ik wilde geen kind, de relatie was te instabiel.

“En toen ontmoette ik Joris (*). Stapelverliefd was ik. En hij ook. Om medische redenen had ik een tijdje moeten wachten om mijn koperspiraal te vervangen door een andere, maar de wilde nachten lieten zich daar niet door temmen. Opeens was ik dus opnieuw zwanger. Weer een ongelukje. Abortus heb ik destijds niet overwogen. Ik was zo ontzettend verliefd op Joris, ik wist ook dat hij graag kinderen wilde, en de roes waar we in zaten, belette me blijkbaar om er rationeel over na te denken.

“Ik herinner me wel dat ik me tijdens de zwangerschap vaak ontzettend alleen heb gevoeld. Bovendien was het een afschuwelijke periode. Ik werd te zwaar, terwijl ik altijd heel fit en slank was geweest, en ik kreeg problemen met mijn bekken. De bevalling zelf was ook verschrikkelijk, en daarna ben ik nog lang ziek geweest. Fysiek, maar ook mentaal. Ik denk dat ik een postnatale depressie heb gehad die niemand heeft opgemerkt. Uiteindelijk ben ik er zelf in geslaagd om uit die put te kruipen, en toen ik min of meer weer bovenkwam, bleek ik opnieuw zwanger. De koperspiraal was er, maar had niet gewerkt. Het nummer van de abortusarts heeft wekenlang op het prikbord gehangen, maar uiteindelijk heb ik toch nooit gebeld. Blijkbaar kon ik het niet.

“De tweede zwangerschap was wel aangenaam, en de bevalling viel heel goed mee. En toch was ik die eerste jaren permanent gefrustreerd. Ik was veranderd in een boze vrouw. Ik moest niet meer nadenken over wie ik was, want mijn twee kinderen namen me over. Ik haatte het. Ik ben mezelf daar compleet in verloren. Ik hoorde de meeste vrouwen rondom mij wel zeggen dat je als moeder een transformatie ondergaat, dat je oude ik vervelt en dat je je moederrol ontdekt met vallen en opstaan. Maar ik had geen zin in die ontdekking. Dat is het verschil.

“Ik heb de juiste handelingen wel altijd gesteld, en altijd heel goed voor mijn kinderen gezorgd. Koken, mee het huiswerk maken, uitstapjes doen, met hen praten. Maar ik voel het niet. Een heel schizofrene situatie. Altijd blijft het knagen. Soms zit het wat meer op de achtergrond. Soms is het keihard aanwezig. Dan denk ik: ‘Zijn jullie hier nu wéér? Stop met mijn leven te koloniseren.’

“Ik vraag me trouwens af of er geen vaders zijn die hetzelfde gevoel hebben. Ik ben zeker van wel. Vroeger was het gemakkelijker voor hen, want toen was het vanzelfsprekend dat zij buitenshuis gingen werken. Nu draaien zij ook mee in het gezin, en kunnen ze er ook veel moeilijker aan ontsnappen.

“Ik denk vaak: het is wat het is, stel je niet aan, deal with it. Want het is een luxeprobleem. Er zijn mensen met veel ergere problemen dan dit. Door mijn verhaal hier te vertellen, hoop ik het toch nog meer een plaats te kunnen geven. Ik zou het ook fijn vinden als ik zou merken dat ik niet de enige ben, dat er nog andere vrouwen en mannen zijn die hiermee kampen.

“Ik zeg ook niet dat ik zonder kinderen een fantastisch gelukkige vrouw zou zijn geweest. Ik ben echt niet zo naïef om te denken dat ik dan wel druipend van geluk door het leven zou gaan. Niemand druipt van geluk. Eenzaamheid en verdriet zullen er altijd zijn. Sommige van mijn kinderloze vriendinnen denken echter dat moeder zijn de ultieme zingeving biedt. Voor veel vrouwen is dat wellicht zo. Maar niet voor elke vrouw. Niet voor mij, in elk geval. Ik zeg niet dat mijn kinderen geen verrijking hebben gebracht in mijn leven, maar ik ben nog altijd bang dat ik niet tevreden zal kunnen terugblikken als ik ouder ben. Omdat ik door het moederschap niet het leven geleid heb dat ik heb willen leiden.

“Of ik mijn kinderen graag zie? Ja, dat weet ik zeker. Het doet deugd om mijn verhaal te vertellen, maar inwendig jank ik als ik aan mijn twee dochters denk die dit niet verdienen. Als ik straks na dit gesprek naar huis ga, zal ik vers eten koken, luisteren naar hun verhalen, hen knuffelen en met hen spelen. Ik zal dat allemaal doen. Maar mocht ik opnieuw de keuze hebben, zou ik niet meer kiezen voor kinderen. Dat weet ik ook zeker.”

(*) Valerie en Joris zijn schuilnamen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234