Maandag 17/05/2021

Voor u uitgelegdOekraïne

Spanningen aan grens Rusland-Oekraïne baren de wereld zorgen

De Oekraïense president Zelenski (midden) bezocht op 8 april de frontlijn met de separatistische gebieden, die gesteund worden door Rusland. 
 Beeld Reuters
De Oekraïense president Zelenski (midden) bezocht op 8 april de frontlijn met de separatistische gebieden, die gesteund worden door Rusland.Beeld Reuters

Van de G7 tot de EU en van de Verenigde Staten tot Turkije: alom maakt men zich bezorgd over de enorme troepenverplaatsingen van het Russische leger nabij Oekraïne. ‘Ongerechtvaardigd, onverklaarbaar en diep verontrustend’, noemde NAVO-topman Jens Stoltenberg de aanwezigheid daar van 80.000 Russische militairen.

Waarom stuurt het Russische leger zo veel troepen naar de grens?

Vlak na de militaire operatie in 2014 waarbij Rusland de Krim annexeerde, het Oekraïense schiereiland, begon het ook te knetteren in het oosten van Oekraïne. Pro-Russische separatisten nabij de steden Donetsk en Loehansk riepen eigen republiekjes uit die aansluiting bij Rusland ambiëren. Volgens Oekraïne (en vrijwel alle westerse bondgenoten) werden die rebellen tevens militair gesteund door Rusland. Het Kremlin zelf houdt vol niets met ‘de burgeroorlog’ in Oekraïne van doen te hebben.

In 2020 bewerkstelligde een broos akkoord dat het iets stiller werd langs de frontlinie, maar de afgelopen weken intensiveerde het geweld. In de eerste drie maanden van dit jaar sneuvelden 24 Oekraïense militairen, tegenover 49 in heel 2020.

Het gevolg: 80.000 Russische militairen zijn opeens richting de grens met Oekraïne gestuurd, inclusief duizenden gevechtshelikopters, raketten en pantserwagens. Volgens Moskou zijn de troepenverplaatsingen een reactie op Oekraïense pogingen om de separatistenrepubliekjes weer in te lijven, in plaats van ze zelfstandigheid te gunnen. Volgens de Oekraïense president Volodymyr Zelenski echter is Rusland, net als in 2014, uit op gebiedsuitbreiding.

Waarom lopen de spanningen juist nu zo op?

Dat heeft deels te maken met de veranderde opstelling van de Oekraïense president Zelenski. Toen hij in 2019 aantrad, ging zijn aandacht vooral uit naar vredesonderhandelingen met Rusland. Die verliepen vrij redelijk. Er werden gevangen geruild en er vielen iets minder doden en gewonden aan het front, maar toen een echte doorbraak uitbleef, begon de populariteit van Zelenksi te tanen. Gaandeweg werd hij daarom steeds anti-Russischer in zijn beleid. Zo sloot hij enkele pro-Russische mediabedrijven en legde hij sancties op aan de oligarch Viktor Medvedtsjoek, een van de belangrijkste Russische bondgenoten in Oekraïne.

Een ander deel van de verklaring ligt in Moskou. Door de coronacrisis, de stevige inflatie en de enorme golf binnenlandse protesten na de vergiftiging van oppositieleider Aleksej Navalny, zakte de populariteit van president Poetin in peilingen terug tot 63 procent – beduidend lager dan de 89 procent waarop hij kon rekenen vlak nadat Rusland in 2014 de Krim was binnengevallen. In de aanloop naar de parlementsverkiezingen in september zou een nieuw grensconflict een ideale manier zijn om dat percentage weer op te stuwen.

Is het vooral een lokaal conflict?

Nee, ook geopolitieke krachten spelen een rol, aldus vrijwel iedere politiek analist die over het onderwerp publiceert. Vooral de opnieuw uitgesproken wens van Oekraïne om lid te worden van de NAVO is voor Rusland onacceptabel, omdat dit de hele machtsbalans in de regio zou verstoren. Kremlin-woordvoerder Dmitri Peskov waarschuwde al expliciet dat toetreding tot de NAVO de Oekraïense zaak “alleen maar zal verslechteren”.

Het sturen van troepen naar de grens zou een Russische poging kunnen zijn dat toetredingsproces te vertragen. Als Oekraïne inderdaad lid wordt van de NAVO, verplicht dat andere bondgenoten immers Oekraïne bij te staan in het geval van een militaire aanval. Met andere woorden: het verplicht landen als België en Nederland tot een oorlog tegen kernmogendheid Rusland.

Wat mogelijk meespeelt, is de Russische irritatie over de actievere rol van de VS in de regio. Sinds Joe Biden aantrad, sprak de Amerikaanse president al meermaals zijn openlijke steun uit voor Oekraïne – een land dat onder Bidens voorganger Trump nog behoorlijk in de verdrukking zat. Ook zei hij dat Poetin geen ziel heeft en noemde hij hem een moordenaar. Ook de Russische reacties zijn behoorlijk uitgesproken. Maandag omschreef het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken de VS zelfs als “onze vijand”.

Komt het tot een oorlog?

Waarschijnlijk niet. Vooral omdat vrijwel niemand daar belang bij heeft. Kijk naar de Russen: in 2014 kostte het al relatief veel moeite de Krim te annexeren. Inmiddels is het Oekraïense leger veel sterker geworden, hebben de VS twee oorlogsschepen naar de regio gestuurd, patrouilleren er Britse vliegtuigen boven de grensgebieden en reisde Zelenski vorige week naar Ankara om met president Erdogan te praten, onder meer over de inzet van Turkse gevechtsdrones.

Daar komen mogelijke economische sancties vanuit Europa nog bij, waardoor de voordelen – de aandacht afleiden van binnenlandse problemen – vanuit Russische perspectief niet bepaald opwegen tegen de nadelen.

Toch kan het wel degelijk misgaan, schrijft politicoloog Maksim Samoroekov van het Carnegie Centrum in Moskou. “De afwezigheid van rationele motieven betekent helaas niet dat een oorlog niet per ongeluk kan ontbranden.” Als je tachtigduizend militairen naar een betwiste grens stuurt, is een foutje nu eenmaal snel gemaakt.

Oekraïense militairen nabij Donetsk. Beeld Oleksandr Klymenko / Reuters
Oekraïense militairen nabij Donetsk.Beeld Oleksandr Klymenko / Reuters
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234