Dinsdag 18/05/2021

'Songteksten verzwakken de muziek'

Godfried-Willem Raes bouwt robots die muziek maken - onder anderen Aphex Twin kocht er enkele. De componist-performer-musicoloog blijft maar zoeken naar nieuwe muzikale expressiemiddelen. Daarvoor gebruikt hij zijn machines én zijn lichaam. 'De bewegingen van muzikanten zijn zeer essentieel.'

Kunnen robots muziek spelen met gevoel?

Het robotorkest van Godfried-Willem Raes (65) speelt een stuk muziek in de Logos Tetraëder, het centrum voor experimentele muziek in Gent. Na 48 jaren van experiment verloor de Stichting Logos haar subsidies, maar de robots musiceren nog steeds met evenveel enthousiasme. Sommige machines lijken in niets op bestaande instrumenten, terwijl de geautomatiseerde piano een onmenselijk aantal noten verteert. "Als ik ze een heel moeilijk stuk laat spelen, hebben mensen bijna medelijden dat die machine dat allemaal moet doen", gniffelt Godfried.

Een mens heeft tien vingers, de robotpiano heeft er 88. Maar kan die even expressief spelen? "Al die vingertjes apart hebben onnoemelijk veel schakeringsmogelijkheden. Mijn piano kan een akkoord spelen van tien noten waarbij elke noot een andere aanslag heeft. Dat kunnen wij mensen motorisch gezien nooit doen. Dat geeft componisten een geweldige vrijheid."

Robots spelen met grotere precisie, maar die is niet oneindig. Ook zij maken fouten. "Je hoeft die er niet in te programmeren, je krijgt ze er gratis bij!", lacht de doctor in de musicologie. "Ook robots spelen een beetje voor of een beetje na de tel. Als er te veel data binnenkomen, ontstaan er vertragingen en moeten ze een beetje bijsteken om weer mee te lopen."

Die imperfecties zorgen dat er gevoel in de muziek zit. "Als je een stuk helemaal 'perfect' zou spelen, klinkt het doods. De afwijking van de norm maakt de norm net duidelijker. Wij stellen alles in het werk om robots een emotioneel expressief stuk te laten spelen."

Hoe belangrijk zijn lyrics voor goeie muziek?

De robots van Godfried-Willem Raes kunnen haast alles, behalve zingen. Als hij zelf zingt, doet hij dat zonder woorden. "Muziek", zegt hij, "is een non-verbaal expressiemiddel dat gebruikmaakt van geluid. Die geluiden verwijzen niet naar objecten in de wereld - wat bij taal wel het geval is - maar naar internal states of mind. Dat kunnen emoties zijn, maar ook abstracte concepten. Bijvoorbeeld tellen in priemgetallen: 1, 2, 3, 5, 7, 11... Zeer veel muziek heeft niets te maken met emotionele expressie, maar alles met het opbouwen van een fascinerende structuur."

Kan een songtekst daar geen deel van uitmaken? "Zodra je tekst gebruikt, wordt je muziek minder muzikaal. Ik ben niet tegen liedjes, ik constateer alleen dat een tekst de muziek verzwakt en reduceert tot een functioneel instrument dat sfeer en draagkracht creëert. Je maakt de muziek tot slaaf van de semantiek. Daarom denk ik dat de meest typische muziek abstracte muziek is. Doordat er geen semantiek aan vast hangt, is de betekenis van muziek voor verschillende mensen anders. Ik geloof wel dat er een gemeenschappelijke basis is voor betekenis, want de internal states of minds verschillen niet zódanig veel bij mensen." Hij maakt zijn punt met enkele weemoedige geluiden. "Dat klinkt klaaglijk, in alle culturen."

Begrijpen wetenschappers hoe muziek werkt?

Doordat de robots van Logos zo swingend samenspelen, zou je gaan geloven dat muziek geen mysteries meer bevat en dat de musicologie een dode studie is. Godfried-Willem Raes is de eerste om dat tegen te spreken. "Akoestische geluiden zijn heel complexe fysische processen. Nog altijd begrijpen wij enkele fundamentele wetten van de akoestiek niet, want we hebben de wiskunde nog niet ontwikkeld om te beschrijven hoe alle parameters op elkaar ingrijpen", grijnst hij. "In de meeste boekjes lees je dat een snaar een periodieke trilling geeft. Dat is een benadering, want dat klopt niet. We vatten de onderliggende samenhang niet. Terwijl ons oor wel het verschil hoort tussen een echte piano en een sample van een piano."

Ons oor is de wetenschap te slim af? "Ja, het probleem is te complex. Ook om de textuur van muziek te beschrijven, hebben we geen systeem. Muzikanten willen dat ook niet. Precies het feit dat je dat niet kunt vastleggen, levert hen respect op als muzikale uitvoerders."

Behoort de performance tot de muziek?

De robots van Logos kunnen geprogrammeerde partituren spelen, maar als je er naar een optreden gaat kijken, zie je vooral hoe ze reageren op menselijke lichamen. Doorgaans zijn die helemaal naakt, zo detecteert de radartechnologie het best de bewegingen. Over die interactie tussen mens en machine schreef Raes zijn doctoraat.

"Van die samenwerking gaat een meerwaarde uit. Als alle muziek uit een machine komt, ondermijn je het performatieve aspect van muziek. Ik steek mij niet graag weg achter een laptopscherm waarop ik een paar toetsen indruk. Het idee van op een podium te staan en mensen te overtuigen met muziek is wezenlijk voor een muzikale cultuur. Muziek heeft een sociale functie. In mijn muziek probeer ik zoveel mogelijk contact te maken met het publiek. Ik wil mensen raken, ze verleiden en ze naar andere sonore werelden verplaatsen die ze niet eerder hebben gehoord."

Dat verleiden doen muzikanten niet alleen met geluid. "Ik vind de bewegingen van muzikanten zeer essentieel voor de communicatie. Ze laten het publiek toe om te anticiperen, bijvoorbeeld wanneer je arm een grote zwaai maakt om op een trom te slaan. Zelfs als je klarinet speelt, ben je in zekere zin aan het dansen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234