Zaterdag 06/03/2021

'Songs en kunst vullen een gat in mijn ziel'

Expositie in Bozar ontmaskert rockers als beeldend kunstenaars

Pop- en rocksterren die zich zonder schaamrood op de wangen in de wereld van de beeldende kunst kunnen begeven? Ze bestaan. Vanaf vandaag loopt in de Brusselse Bozar It's Not Only Rock'n'roll, Baby! A Story of Art & Music, een expo die kunstwerken van een twintigtal muzikanten uit de periode van 1970 tot nu samenbrengt. In alle gevallen gaat het om artiesten die moeiteloos de ene discipline ruilen voor de andere. DOOR DIRK STEENHAUT / Foto's alex vanhee

Y oko Ono die een installatie maakt met doodskisten waaruit jonge boompjes opschieten, Brian Eno die glas bewerkt, Pete Doherty die met zijn eigen bloed getormenteerde zelfportretten tekent, Bent Van Looy van das pop die roze poedels en picknickende konijnen schildert. Het zijn slechts enkele voorbeelden waarmee curator Jérôme Sans wil aantonen dat rock en kunst expressievormen zijn die, althans in de wereld van de artiesten die hij in Brussel heeft uitgenodigd, niet zonder elkaar kunnen bestaan.

Sans, ooit oprichter en directeur van het Palais de Tokyo (een centrum voor hedendaagse kunst in Parijs) en sinds kort directeur van het Ullens Center for Contemporary Art in Peking, is niet alleen een fervente muziekfan, hij speelt ook zelf elektropop met de groep Liquid Architecture. Toen hij door het Brusselse Paleis voor Schone Kunsten werd aangezocht een expositie op te zetten over rockende kunstenaars, hoefde hij dan ook niet lang na te denken.

"Mijn uitgangspunt? Werk tonen van een twintigtal iconen uit pop en rock die bij het grote publiek vooral bekend zijn door hun muziek, maar allemaal een kunstopleiding hebben gevolgd en zonder uitzondering als beeldend kunstenaars zijn begonnen", zegt Jérôme Sans. Zijn selectie omvat verscheidene generaties artiesten die uiteenlopende stijlen vertegenwoordigen, van freakfolk tot (art)rock en van indiepop tot elektronica.

"Vanaf de sixties hebben kunstacademies in de ontwikkeling van de rockmuziek een belangrijke rol gespeeld", legt Sans uit. "Ze zorgden ervoor dat muzikanten een ander soort vocabulaire zouden ontwikkelen en daardoor op een andere manier met hun publiek zouden communiceren. Denk maar aan Yoko Ono, die eerst naam maakte als kunstenares en performanceartieste, of aan Patti Smith, die via de poëzie bij de rock betrokken raakte. Bij Laurie Anderson liepen video art, theater en muziek altijd al parallel. Het New Yorkse elektroclashduo Fisherspooner opereert dan weer op het kruispunt van techno, design, film en fotografie.

"Met deze expo willen we de rockgeschiedenis opnieuw vertellen, zij het vanuit een minder bekende invalshoek. Want het beeldende werk van de geselecteerde artiesten is lang niet zo bekend als hun muziek. In Bozar word je dus met onderbelichte facetten van hun persoonlijkheid geconfronteerd. Rock is voor hen vooral een attitude, een geesteshouding.

"In het kunstmilieu wordt popmuziek vaak met enige achterdocht bekeken, terwijl kunstzinnigheid onder muzikanten vaak wordt weggewuifd als arty farty. Die kloof wil ik graag gedicht zien, want de waarheid is dat artiesten die zich van meerdere disciplines bedienen hun productie juist als één geheel zien. In de kunstwereld leeft ook het idee-fixe dat wie populair is geen waardevolle kunst kan produceren. Je reinste flauwekul, natuurlijk. Succes is voor een kunstenaar zelden een drijfveer. Of het nu door twintig, vijfhonderd of twee miljoen mensen wordt geapprecieerd, het werk blijft steeds hetzelfde."

Volgens Jérôme Sans loopt er door It's Not Only Rock'n'roll, Baby! geen rode draad, behalve dan dat ieder stuk dat op de expo te zien is door een muzikant is gecreëerd. "Het multidisciplinaire staat centraal. Ik heb me altijd verzet tegen de neiging iemand in één specifiek hokje te duwen. Mensen zijn vaak meer dan één ding en ik hou van kunstenaars die grensoverschrijdend bezig zijn. Nick Zinner van The Yeah Yeah Yeahs, Lou Reed en David Byrne zijn bijvoorbeeld alle drie gepassioneerde fotografen. En ook Patti Smith toonde zich onlangs in haar solotentoonstelling in Parijs als een uiterst veelzijdige artieste.

"Weet je, rock is zeer direct en fysiek, het is een gemeenschapskunst die enkel kan gedijen dankzij de interactie met het publiek. Beeldende kunst is solitair: de kunstenaar werkt afgezonderd in zijn studio en komt pas maanden later, als zijn werk in het openbaar wordt getoond, te weten hoe het publiek erop reageert. De kunstenaars die we in Brussel samenbrengen hebben beide werelden nodig: het gejuich in de rockclub en de stilte van het atelier. Zouden ze het ook gemaakt hebben mochten ze niet bekend zijn geworden door hun muziek? Enkelen van hen zeker wel. Maar voor alle duidelijkheid: ik sta voor honderd procent achter ieder werk dat in Bozar te zien is."

Aan de meeste tentoonstellingen gaat twee of drie jaar voorbereiding vooraf, It's Not Only Rock'n'roll, Baby! kwam in amper zes maanden tot stand. "Ons werktempo was vergelijkbaar met wat gebruikelijk is in het rockcircuit", aldus Sans. "Daarom ben ik blij met de steun van Rock Werchter, een van de beste muziekfestivals in Europa. Door hun vele contacten hebben die mensen het voorbereidingsproces aanzienlijk versneld en vergemakkelijkt. Nu we deze tentoonstelling eenmaal klaar hebben, onderzoeken we of we ze later ook op reis kunnen sturen. Want het resultaat mag gezien worden."

Bianca Casady, de jongste van de twee zussen die samen het Amerikaanse freakfolkduo CocoRosie vormen, is al jaren op diverse artistieke terreinen actief. Een selectie uit haar schetsen, pastels, psychedelische collages en installaties wordt de komende weken een van de blikvangers van de expo in Brussel. "Eigenlijk staat mijn beeldende werk los van onze muziek", vindt ze. "Bepaalde thema's komen weliswaar terug in alles wat ik doe, maar ze duiken telkens op in een andere vorm. Schrijven is mijn voornaamste expressievorm: daaruit ontstaan de ideeën die ik vervolgens ga uitwerken. Doorgaans bepaalt het idee de vorm, al weet ik nooit vooraf waar ik zal uitkomen. Ik ben niet zo dogmatisch me tot elke prijs vast te klampen aan mijn uitgangspunt, maar gun mezelf de vrijheid ervan af te wijken. Ik ben vrij impulsief, hou van improviseren en haal mijn grootste kick uit het mysterie van het creatieproces. Ik laat mezelf graag verrassen door het eindresultaat."

Casady is van afkomst een 'native American'. Een groot deel van haar jeugd bracht ze met haar vader in indianenreservaten door, waar ze in contact kwam met fenomenen als sjamanisme en peyotereligie. "Die hebben in mijn werk zeker sporen nagelaten", vertelt ze. "Je merkt het aan de symboliek, de iconografie en mijn belangstelling voor thema's als het hiernamaals of het einde der tijden. Mijn kinderjaren vormen een belangrijke inspiratiebron. Niet omdat ik nostalgisch ben, maar omdat ik vasthoud aan de dingen die toen indruk op me hebben gemaakt en ik het gevoel heb dat mijn persoonlijkheid toen werd gevormd. Mijn jeugd en mijn dromen zijn reservoirs waar ik eindeloos uit blijf putten."

Haar moeder, ook een kunstenares, heeft op Bianca Casady's ontwikkeling een ingrijpende invloed gehad. "Ze was mijn eerste grote voorbeeld en stimuleerde me ertoe dingen te maken. Opvallend is dat ze me al heel vroeg als een gelijke behandelde. Ik heb nooit moeten knokken om mijn gevoelens of ingevingen uitgedrukt te krijgen. Ik ben ervan overtuigd dat moeder dat proces voor mij heeft vergemakkelijkt. Het scheppen van dingen was voor mij iets vanzelfsprekends."

Beschouwt Bianca Casady haar werk als een commentaar op de hedendaagse cultuur en samenleving? "Absoluut. Het is voor mij een middel om de patriarchie, het monotheïsme en het heterocentrisme te ondergraven. In mijn kunst wil ik op een of andere manier het onzichtbare zichtbaar maken. Ik denk dan onder meer aan de sociale mechanismen en ingeburgerde denkpatronen die je leven als vrouw beperken. Niet dat ik me gegijzeld voel door mijn sekse, alleen ben ik gevoelig voor de vele subtiele vormen van seksisme waar ik dag in dag uit mee word geconfronteerd. Daarom wordt de titel van de volgende cd van CocoRosie ook God Has a Voice, She Speaks to Me. Ik ben helemaal niet christelijk opgevoed, maar de gedachte dat ik me tot een exclusief mannelijke God zou moeten richten, vind ik tamelijk ridicuul. Toch is mijn aanpak veeleer persoonlijk dan politiek. Mijn ideeën zijn niet gefixeerd, ze zijn vloeibaar. Het is zeker niet mijn bedoeling anderen voor te kauwen wat ze moeten denken."

Ook de New Yorker Alan Vega (60) is op It's Not Only Rock'n'Roll, Baby! van de partij. Sinds de vroege jaren zeventig vormt hij de helft van het destijds verguisde maar inmiddels zeer invloedrijke elektroduo Suicide. Opmerkelijk is dat zijn beide carrières, die van muzikant en kunstenaar, zowat gelijktijdig zijn begonnen en nog altijd parallel lopen. "Tekenen deed ik sinds mijn zesde", zegt hij. "Ik hield net zoveel van muziek, maar vond mezelf veel te verlegen om op een podium te staan. Tot ik in 1969 voor de eerste keer The Stooges aan het werk zag. Ik was niet alleen onder de indruk van de muziek, maar ook van de energie, de ongeziene manier waarop Iggy Pop de kloof tussen groep en publiek wist te overbruggen. Plots strekten zich voor mij twee verschillende wegen uit: die van de kunst en die van de rock.

"Maar zelfs ten tijde van Suicide bleef ik sculpturen maken. Ik voelde dat ik iets boeiends op het spoor was en wilde het dus niet zomaar loslaten. Ik kon geen enkele kunstenaar bedenken die op dat moment werk maakte dat ik wilde zien, dus deed ik het zelf. Onze muziek ontstond om dezelfde reden: niemand anders speelde wat wij wilden horen. Mijn songs en mijn beeldend werk vulden op dat moment een gat in mijn ziel."

De platen van Suicide klonken, zelfs in de newwaveperiode, verrassend minimalistisch, repetitief en afgekloven: beide heren waren fervente aanhangers van de 'less is more'-esthetiek en Vega paste die principes ook toe op zijn kunst. "Destijds maakte ik een installatie met op elkaar gestapelde, kapotte tv-toestellen. Daarbij legde ik het hele binnenwerk bloot, zodat alle draden en kabels duidelijk zichtbaar werden. Het idee was: toon de ingewanden, laat de dingen zien zoals ze zijn en onthou je van ingrepen die hun ware aard camoufleren. Met de nummers van Suicide deden we net hetzelfde: we smukten ze niet op met drumfills, baslijnen of backing vocals. In tegendeel, we sneden alles weg wat overtollig was en gingen recht naar de kern. Alleen kon het publiek dat toen nog niet verdragen." (lacht)

Uiteindelijk vond Alan Vega als kunstenaar zijn eigen stem toen hij zijn eerste 'lichtsculptuur' maakte. "Dat gebeurde per ongeluk", zegt hij. "Ik werkte aan een reusachtig schilderij, waar ik slechts één tint paars voor gebruikte. Maar naarmate mijn positie tegenover het doek veranderde, merkte ik dat het paars een blauwe of rode schijn kreeg. Dat irriteerde me mateloos. Toen stelde ik vast dat er slechts één lamp aan het plafond hing en dat de kleurperceptie werd bepaald door de hoeveelheid licht die op het canvas viel. Dus draaide ik de lamp uit de houder en monteerde ze op het doek zelf. Zo kreeg ik de uniforme kleur die ik nastreefde. Dat procédé ging ik vervolgens ook op mijn installaties toepassen. Sommigen vonden mijn lichtsculpturen totaal geschift, maar er waren er gelukkig ook die ze mooi vonden. Tot mijn grote verbazing werd ik kort daarna uitgenodigd om ze tentoon te stellen in de prestigieuze OK Harrisgalerie in SoHo."

Als schilder neigt Alan Vega naar het abstracte, maar tegelijk tekent hij dagelijks portretten die een soort barometer vormen voor zijn stemmingswisselingen. "Tekenen en schilderen zijn voor mij, net als schrijven, vrij neurotische bezigheden. Terwijl ik met hamer en boormachine aan mijn sculpturen werk, voel ik me soms een bouwvakker, maar wat me vooral angst inboezemt is het lege blad of het lege canvas. Ik worstel met de dingen die je doorgaans in je eentje doet. Als ik nuchter ben voel ik me te geremd om te creëren, dus trek ik 's avonds naar een Ierse bar in mijn buurt, drink een paar glazen, keer terug naar huis en begin te tekenen of te schrijven. Soms teken ik zelfs om mezelf aan het schrijven te krijgen en dankzij de alcohol gutsen de ideeën eruit als één lange stream of consciousness. Bijna alles wat ik noteer is rotzooi, maar als ik het een hele nacht volhoud, zit er doorgaans wel iets bruikbaars in. Ik besef het, het is een vreemde werkwijze, maar ik kom er wel al veertig jaar mee weg."

It's Not Only Rock'n'roll, Baby! loopt tot 14 september in Bozar, Ravensteinstraat 23, Brussel. Dagelijks open van 10 tot 18 uur, behalve op maandag. Info: www.bozar.be

Curator Jérôme Sans:

In het kunstmilieu wordt popmuziek vaak met achterdocht bekeken, terwijl kunstzinnigheid onder muzikanten vaak wordt weggewuifd als arty farty. Die kloof wil ik graag gedicht zien

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234