Zaterdag 16/01/2021

Soms wankelend links geweten

Günter Grass (87) was een van de grote vertellers van de vorige eeuw. Maar hij was ook een mens die de dramatische 20ste eeuw bijzonder intens heeft beleefd: als soldaat, eminent dwarsligger, polemist en - de laatste jaren soms wankelend - links geweten.

Grass was 15 toen hij zich in 1943 als vrijwilliger aanmeldde bij het Duitse leger. Vanwege zijn jeugdige leeftijd werd zijn kandidatuur afgewezen, maar twee jaar later - vlak voor het einde van WOII - gebeurde het dan toch: Grass werd opgeroepen door de Waffen-SS, de elitetroepen van Heinrich Himmler. Lang heeft Grass de nazivlag niet gediend, en van oorlogsmisdaden heeft niemand hem ooit kunnen beschuldigen. Toch heeft hij zich nooit helemaal van het grote Duitse schuldgevoel kunnen bevrijden.

De kunstenaar Günter Grass ontpopte zich in de jaren na de Tweede Wereldoorlog. Het waren jaren van Duitse schaamte en radeloosheid, niet het minst bij ontluikende kunstenaars. "Na Auschwitz gedichten schrijven, is barbaars", schreef in 1949 de invloedrijke Duitse denker Theodor Adorno. Zijn woorden hebben grote indruk gemaakt.

Later zou Grass in het essay Schreiben nach Auschwitz (1990) vertellen hoe hij als jonge schrijver en graficus de woorden van Adorno als een gebod had geïnterpreteerd, "alsof iemand de vogels het zingen wou verbieden".

Nestbevuiler

In het essay getuigde Grass hoe hij als jonge, zoekende kunstenaar weigerde om aan dat gebod te gehoorzamen. Net "al schrijvende" zou hij bewijzen dat literatuur na WOII niet alleen mogelijk, maar ook noodzakelijk was.

Dat schrijven lukte Grass naar eigen zeggen pas echt in 1956, toen hij van Berlijn naar Parijs verhuisde. Daar, "met afstand van Duitsland", vond hij "de taal en de adem om in 1.500 pagina's proza te schrijven, wat mij ondanks en na Auschwitz noodzakelijk leek."

In Parijs schreef Grass de Danziger Trilogie: drie kloeke, even historische als sprookjesachtige romans die zich afspelen in zijn geboortestad Danzig (vandaag Gdansk), voor, tijdens en kort na WOII. De eerste roman, de met veel succes verfilmde Die Blechtrommel (De blikken trommel), maakte de debuterende schrijver op slag beroemd. Decennia later, toen Grass de Nobelprijs Literatuur kreeg, werd Die Blechtrommel door het Comité geduid als "een nieuw begin in de Duitse literatuur, na tientallen jaren van linguïstische en morele verwoesting."

Samen met de literaire vedette Grass werd ook de publieke intellectueel geboren. Zo engageerde hij zich begin jaren 60 openlijk voor de sociaal-democratische SPD, de partij van de latere bondskanselier Willy Brandt. Gaandeweg groeide Grass uit tot het links geweten van Duitsland, een onruststoker en dwarsligger die niet ophield de Duitsers aan de donkere bladzijden van hun geschiedenis te herinneren.

In 1995 deed hij zijn reputatie van nestbevuiler nog eens alle eer aan met zijn roman Ein weites Feld (Een gebied zonder eind), een ongewoon harde kritiek op de toen nog haast eenstemmig bejubelde eenmaking van Duitsland. Die eenmaking was volgens Grass in wezen een brutale overname van de DDR door West-Duitsland. Het is een opvatting die pas jaren later min of meer gemeengoed werd.

Mooie woorden

Aan het eind van 'zijn eeuw' (1999) werd Grass beloond met de Nobelprijs. De allerhoogste literaire onderscheiding zou hem evenwel niet immuun maken voor kritiek, misschien wel integendeel. In 2006 publiceerde de schrijver zijn memoires, Beim Häuten der Zwiebel (Bij het pellen van de ui). Vlak voor de publicatie verklapte hij iets van de inhoud tijdens een gesprek met de Frankfurter Allgemeine. Grass vertelde dat hij, anders dan hij altijd had doen uitschijnen, vrijwillig het Duitse leger had gediend.

Intellectueel Duitsland reageerde geschokt. Zijn hele schrijvende leven lang had Grass het zwijgen en verdringen van anderen veroordeeld. Door de eigen fllirt met de Waffen-SS zo lang te verzwijgen, had hij volgens velen de status van moreel kompas verloren. "Ik zou van hem zelfs geen tweedehandswagen meer kopen", zo reageerde de vermaarde Hitler- biograaf Joachim Fest.

Over die minder fraaie bladzijden ging het uiteraard niet in de vele rouwbetuigingen. Mooie woorden kwamen er onder anderen van bondskanselier Angela Merkel, zijn persoonlijke vriend Salman Rushdie en, last but not least, Luk Perceval. Voor het Hamburgse Thalia Theater regisseert Perceval op dit ogenblik een bewerking van Die Blechtrommel.

Nog enkele dagen geleden hebben regisseur en schrijver elkaar over dit project gesproken. "Hij was opgewekt", zegt Perceval. "Hij was ook erg helder en maakte, ondanks zijn hoge leeftijd, helemaal geen zwakke of zieke indruk. Tegelijk heb ik tijdens onze gesprekken wel gevoeld dat hij op een punt was beland waarop het werk af is. Alles was gezegd. Alles was geschreven."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234