Donderdag 29/07/2021

Soms moet je een symbool durven omarmen

Bij de Gentse begrafenis van het woord 'allochtoon'

Dames en heren,

U zult het misschien niet graag horen maar het is dankzij Antwerpen dat ik hier voor u sta. In de nasleep van rellen met radicale moslimjongeren over de anti-islamfilm The Innocence of Muslims reageerde Bart De Wever - toen nog kandidaat-burgemeester - met de uitspraak "Antwerpen is niet langer het stad van iedereen". Al snel leidde die uitspraak tot een fundamenteler en interessanter debat: van wie is de stad dan wel? Van wie is ons land? Is onze gemeenschap inclusief of exclusief?

Omdat het intellectueel moeilijk te verdedigen is dat je een inclusieve gemeenschap voorstaat, maar tegelijk in woordgebruik het verschil tussen wij en zij blijft bevestigen op basis van afkomst, kleur en eigenlijk gewoon uitzicht, besliste de redactie van De Morgen in september van vorig jaar om het woord 'allochtoon' zo veel mogelijk te mijden in de kolommen. Het debat over die beslissing leefde intern al langer bij de krant, maar de discussie over 't Stad leek ons het geschikte moment om de knoop door te hakken. Voor de goede orde: wij censureren niemand. In interviewcitaten en ingezonden opiniestukken door derden mag iedereen zeggen en denken wat hij wil. De redactie nam zich enkel voor om zelf het woord zo min mogelijk te gebruiken.

Scherp debat

Het is met een mengeling van dankbaarheid, bescheidenheid en trots dat ik, namens mijn krant, hier nu, een half jaar later voor u sta bij het begin van de Gentse Lente. Dankbaarheid omdat u mij de eer gunt om op deze feestelijke dag, waarop ook het stadsbestuur van Gent het woord 'allochtoon' officieel ten grave draagt, het woord te nemen. Trots omdat wij, als krant, en in alle bescheidenheid, menen dat wij dit lovenswaardige initiatief misschien wel mee in gang gezet hebben. Maar toch ook met bescheidenheid, want wij zijn ook maar een krant. Wij zijn geen beleidsmakers. Ons gaat het om het debat.

Debatten over de problemen en mislukkingen van onze multiculturele wereld hebben we bij de vleet gehad. Na elke rel in Brussel of Antwerpen is het weer van dat. Mensen kijken verveeld weg als je erover begint, een oplossing is op geen moment dichterbij gekomen. De integratie is mislukt: zelfs de directeur van het Centrum voor Gelijkheid van Kansen heeft het gezegd. Maar hoe gaat het verder vanaf hier?

Door de eenvoudige beslissing van een krant om een woord niet meer te gebruiken omdat het journalistiek onzorgvuldig en maatschappelijk stigmatiserend werkt, worden standpunten uitgezuiverd. We hebben massaal hartverwarmende steunbetuigingen ontvangen, we hebben evenzeer mails vol cynisch gescheld, haatbagger en intimidaties aangetroffen. We hebben voor- en tegenstanders aan het woord gelaten. Wij hebben de stad Amsterdam niet gevraagd om ons voorbeeld te volgen. Wij hebben Gent daar niet om gevraagd. Maar we zijn er wel blij om. Dit scherpe debat is op zich al maatschappelijke winst.

Beste mensen van Gent, u weet inmiddels wat ervan komt als u een dergelijk initiatief neemt. Veel gedonder. We hadden u kunnen waarschuwen. Men heeft uw en onze woorden verdraaid tot karikaturen. Men heeft gezegd dat u censuur wil plegen, en men heeft vergelijkingen gemaakt met 1984, of erger. Men heeft u gedachtepolitie genoemd, of erger. Men heeft gezegd dat u gedachten wil verbieden, dat u waarheden willen ontkennen of vreemdelingen wil pamperen. Men heeft gezegd dat u een symbolenstrijd voert, en de werkelijke problemen ongemoeid laat.

Sta me toe dat ik u, als deskundige met een half jaar ervaring in het mijden van het a-woord, advies geef. Is het afschaffen van het woord 'allochtoon' een symbool? Natuurlijk. Soms moet je een symbool durven omarmen.

In alle harde en kritische reacties die we over ons heen gekregen hebben - naast de veel grotere groep emotionele en warme steunbetuigingen - is het dat wel wat mij het meest getroffen heeft. Voor een grote en luidruchtige groep mensen is het vandaag onmogelijk geworden om de hand uit te steken naar wie anders of onbekend is. Dat is de heuvel waar we over moeten. We moeten de emotionele weerstand proberen te begrijpen, maar we hoeven hen geen gelijk te geven. Omdat we hen, vanuit de werkelijkheid van alledag, geen gelijk kúnnen geven: het is niet door de multiculturele samenleving af te vallen, dat de multiculturele realiteit weggaat. Het wij-zijdenken problematiseert en betonneert het verschil in plaats van het als realiteit te aanvaarden: nutteloos en contraproductief in het licht van een toekomst waarin het straatbeeld zeker in de steden alleen maar gekleurder zal worden.

Semantisch getto

Dus, ja natuurlijk, wil u als Gentenaars ook een signaal geven. Zoals president Obama het zei bij zijn laatste verkiezingsoverwinning: "We're all in this together". We zitten allemaal in hetzelfde schuitje. Als je gelooft in een samenleving van gelijke kansen en gelijke verantwoordelijkheden, mag je niet accepteren dat een grote groep mensen ten eeuwigen dage opgesloten wordt in een semantisch getto.

De noemer allochtoon verbindt niet, maar sluit uit. Wanneer stop je met allochtoon zijn en word je autochtoon? Niet in de eerste generatie, niet in de tweede, niet in de derde. Nooit. Tenzij je centraal in de verdediging van Manchester City speelt misschien. En dan nog moet je op je woorden letten, want voor je het weet ben je toch weer een allochtoon, of erger. Zoals, nogmaals, Obama stelde zijn er geen blauwe en rode staten van Amerika, maar alleen de Verenigde Staten. Zo moet u geen beleid voeren voor autochtone en allochtone Gentenaars, maar een beleid op maat van elke Gentenaar. Daarom is het belangrijk dat u aan deze symbolische daad ook een beleidsprogramma koppelt dat stedelijke diversiteit aanvaardt als realiteit en uitgangspunt, en niet als een te bestrijden probleem.

Maar laat u niet in dezelfde semantische val lokken. Men zal u vragen door welk woord u het verdwenen woord dan wil vervangen. U heeft ook geantwoord door te zeggen dat u voortaan over Marokkaanse Gentenaars, of Turkse Gentenaars zou spreken. Preciezer dan het containerbegrip allochtoon, maar de winst blijft beperkt. Uiteindelijk vervangt u één begrip door een ander.

De hoofdreden waarom De Morgen tot zijn beslissing is overgegaan is van journalistieke aard. In de praktijk is gebleken dat 'allochtoon' verworden was tot een stopwoord, een uniforme vlag die totaal verschillende bevolkingsgroepen dekt. Officieel is een Gentenaar met een Nederlandse moeder een allochtoon. Even officieel is een jongetje dat Mohamed heet, maar wiens ouders en grootouders hier geboren zijn een autochtoon. In de praktijk zullen we de begrippen net omgekeerd gebruiken.

Aan allochtoon kleven een aantal problematische en vaak onjuiste of ongenuanceerde associaties. Moslim. Laagopgeleid. Kansarm. Marokkaan. Turk. Afrikaan. Probleemgeval, of toch tenminste Apart Geval. Doelgroep wiens kunstbeleving onder welzijn en niet onder cultuur thuishoort...

Die betekenisvervuiling staat zorgvuldige berichtgeving in de weg. Als je het woord vervangt door een nieuw begrip, verplaats je het probleem van benoeming en uitsluiting alleen maar. Beter is daarom om bij elke situatie goed na te gaan over wie het precies gaat en die groep mensen zo precies mogelijk te benoemen. Ook bij samenlevingsproblemen. Critici zullen u verwijten dat u etnische verschillen, en de spanningen die daaruit voortvloeien, wil verzwijgen of ontkennen. Het tegendeel is waar. Dit is niet de opperste daad van politieke correctheid. Wat is er politiek correct aan om jongeren die opgehitst worden door religieuze fanatici voortaan te benoemen als radicale moslimjongeren? Wat is er politiek correct aan om voortaan te zeggen dat die grote groep gefrustreerde, kansarme, mislukte en vaak werkloze jongeren in onze steden vooral Maghrebijnse roots hebben? Het is tijd dat we onze samenlevingsproblemen correct en taboeloos benoemen. Alleen zo kunnen we er in gedeelde verantwoordelijkheid samen het beste van proberen te maken.

Misschien komt er dan toch nog wat van deze samenleving.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234