Zaterdag 07/12/2019

Soms heeft de wereld nood aan een romantische vechtheld

Ian Buruma vraagt zich af welke lessen de wereld trekt uit 'München 1938'

@5 INFO Opinie:Ian Buruma is een

Brits-Nederlandse schrijver

en professor democratie, mensenrechten en journalistiek aan het New Yorkse Bard College. Zijn recentste boek is Murder in Amsterdam: The Death of Theo van Gogh and the Limits of Tolerance

Diplomatie of oorlog: waarvoor kies je als de wereld in gevaar is? Welke strategische keuzes maken de Europese machthebbers vandaag, zeventig jaar na het Akkoord van München? Ian Buruma plaatst de actuele discussies over veiligheid in historisch perspectief.

@4 DROP 4 OPINIE:Deze maand is het zeventig jaar geleden dat de Britse eerste minister Neville Chamberlain er in München mee instemde dat Duitsland een groot stuk van Tsjecho-Slowakije inpalmde. Het zogenaamde Akkoord van München is de geschiedenis ingegaan als een verachtelijk verraad aan wat Chamberlain "een ver land waar we weinig van afweten" had genoemd. Maar dat was niet hoe er toen naar het akkoord gekeken werd.

Chamberlain was ervan overtuigd dat Groot-Brittannië niet klaar was voor een oorlog met nazi-Duitsland en stond daarin niet alleen. Dat diplomatie en compromis betere opties waren, was een wijdverspreide gedachte in Europa, dat met eigen ogen de gruwelijke gevolgen van oorlog had gezien. Niettemin staat Chamberlain te boek als een lafaard en wordt hem verweten dat de 'verzoening' met nazi-Duitsland een vrijgeleide was voor Hitlers daaropvolgende veroveringstocht door de rest van Europa.

Chamberlain had het waarschijnlijk bij het verkeerde eind. Groot-Brittannië en Frankrijk hadden Duitsland wellicht kunnen stoppen. 'München 1938', was een van die zeldzame momenten in de geschiedenis waarop voorzichtige diplomatie de foute keuze was. Europa had net nood aan een koppige romantische held, bereid om het lot van zijn natie op het spel te zetten om door te vechten, "koste wat het kost", in de woorden van Winston Churchill.

George Santayana sprak ooit de beroemde woorden dat "wie zijn geschiedenis niet kent veroordeeld is ze te herhalen". De geschiedenis leert evenwel verschillende lessen, die elkaar niet zelden tegenspreken, en herhaalt zich nooit op precies dezelfde manier. Soms kan te veel naar het verleden kijken ons net op een dwaalspoor brengen. Welke lessen heeft de wereld geleerd uit 'München 1938'?

Als West-Europa al conclusies heeft getrokken na de Tweede Wereldoorlog, dan leunden die dichter aan bij Chamberlains logica uit 1938 dan die van Churchill. Na twee catastrofale oorlogen besloten de Europeanen om instellingen op te richten die militaire conflicten overbodig zouden maken. Diplomatie, compromis en gedeelde soevereiniteit waren van dan af de norm en romantisch nationalisme, gebaseerd op militaire dapperheid, behoorde definitief tot het verleden.

Uit de ruïnes van de Tweede Wereldoorlog stond een nieuw Europa op, samen met een nieuw Japan, dat zelfs een pacifistische grondwet had (geschreven door idealistische Amerikanen, maar dankbaar aanvaard door de meeste Japanners). Nationalisme - behalve in een voetbalstadion - moest wijken voor beschaafdere, diplomatiekere en meer vredelievende oplossingen voor humanitaire conflicten.

De vrede werd bewaard. Maar alleen omdat die gegarandeerd werd door de Verenigde Staten, die nog steeds bleven vasthouden aan hun vooroorlogse noties van nationale en internationale veiligheid.

In de VS had München een heel andere weerklank. Daar was het koren op de molen van menige 'oorlogspresident' die ervan droomde de geschiedenis in te gaan als churchilliaanse voorvechter van de vrede. München werd opnieuw en opnieuw aangehaald: om het communisme te bevechten, om Saddam Hoessein van de troon te stoten, om Iran een halt toe te roepen en om een war on terror te beginnen.

Een ander perspectief dus, dat dan ook voor de nodige spanningen heeft gezorgd tussen de VS en hun democratische bondgenoten. Europeanen en Japanners rekenen op de Amerikaanse militaire macht voor hun eigen veiligheid, maar hebben het tegelijkertijd niet zo begrepen op hoe Amerika die macht gebruikt. Te veel afhankelijkheid heeft een infantiliserend effect. Als eeuwige pubers hunkeren de Europeanen en Japanners naar de bescherming van hun grote Amerikaanse vader, terwijl ze die tegelijk ook haten.

Het lijdt geen twijfel dat de VS, net zoals alle grootmachten, domme oorlogen begonnen zijn en zich als een pestkop hebben gedragen, zeker ten opzichte van naties in hun eigen halfrond. Maar toch - zelfs zonder de geest van München weer op te roepen - zijn er gelegenheden waar militaire actie de enige manier is om met een tiran om te gaan. De Europeanen waren niet bereid om de Servische massamoordenaars een halt toe te roepen. De Amerikanen (nadat ze aanvankelijk terughoudend waren geweest) mochten het vuile werk opknappen. Toen de VS beslisten om Saddam Hoesseins leger van moordenaars uit Koeweit te verdrijven schreeuwden Duitse betogers dat ze "geen oorlog om olie" wilden.

Aan de andere kant heeft de Europese diplomatie enkele opmerkelijke successen geboekt. Het vooruitzicht op EU-lidmaatschap hielp de democratie in Centraal- en Oost-Europa, en zelfs Turkije, te consolideren. Sommige van die democratieën hebben zich bij de NAVO aangesloten, terwijl andere maar al te graag hetzelfde willen. Maar in tegenstelling tot de EU is de NAVO een militaire organisatie, en precies daar duikt Chamberlains oude probleem weer op: is Europa bereid om oorlogen uit te vechten voor zijn lidstaten?

Tijdens de Koude Oorlog was dat geen ernstig dilemma. De Europeanen rekenden op de NAVO en de VS om hen te verdedigen tegen mogelijke sovjetagressie. Nu verwachten Georgië en Oekraïne dat Europeanen en Amerikanen hetzelfde doen en bloed vergieten om hen te beschermen tegen Rusland.

De keuze is duidelijk: als Europeanen bereid zijn om te vechten voor Georgië en Oekraïne, dan moeten die landen uitgenodigd worden tot de NAVO. Als Europeanen daar niet toe bereid zijn, dan niet. Maar in plaats van die keuze te maken hebben veel Europese landen, waaronder Duitsland, zitten aarzelen en eerst met het NAVO-lidmaatschap gezwaaid als een sappige wortel, om dan het aanbod weer in te trekken.

Dat zorgt er allemaal voor dat de westerse alliantie incoherent overkomt en, ondanks haar grote rijkdom en Amerikaanse militaire mogelijkheden, vreemd genoeg onmachtig lijkt. Het is tijd dat de Europese democratieën tot een besluit komen. Ze kunnen afhankelijk blijven van de Amerikaanse bescherming en stoppen met klagen, of ze kunnen ervoor zorgen dat ze Europa, hoe ze dat ook willen definiëren, zelf kunnen verdedigen.

De eerste optie is misschien niet langer wenselijk in de schemerdagen van de Pax America. De tweede optie is duur en risicovol. Maar gezien de vele problemen binnen de Unie zullen de Europeanen waarschijnlijk blijven aanmodderen, tot een ernstige crisis hen dwingt om actie te ondernemen. Al zou het tegen dan wel eens te laat kunnen zijn.

Het is tijd dat de Europese democratieën tot een besluit komen. Ze kunnen afhankelijk blijven van de Amerikaanse bescherming

en stoppen met klagen, of ze kunnen

ervoor zorgen dat ze Europa zelf kunnen verdedigen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234