Zondag 09/05/2021

Dwarsliggers

"Sommige kinderen worden in hun eigen belang beter niet geboren"

'Mocht ik nog senator zijn, dan zou ik het thema wellicht weer op de agenda proberen te krijgen.' Beeld foto: Jef Boes - assistentie: Lisa Goethals
'Mocht ik nog senator zijn, dan zou ik het thema wellicht weer op de agenda proberen te krijgen.'Beeld foto: Jef Boes - assistentie: Lisa Goethals

In 2005 haalde een hartverscheurend geval van kindermishandeling de media. Toenmalig senator Patrik Vankrunkelsven (58) pleitte prompt voor verplichte anticonceptie bij 'ernstig falende ouders'. "Nazipraktijken!", riepen zijn tegenstanders. En toch gelooft hij nog altijd dat zijn voorstel ooit wet zal worden.

November 2005. In het Antwerpse justitiepaleis krijgen Cindy Croon en David Buelens te horen dat de vrije wereld hen voorlopig niet meer moet. Ze worden veroordeeld tot dertig jaar cel voor de foltering van hun zeven maanden oude dochter Xena. Het kind was tussen haar geboorte in april 2002 en haar dood in december van hetzelfde jaar zwaar mishandeld. Ze werd met verbijsterende regelmaat geslagen, met haar hoofd tegen de muur gesmakt en aan armen en benen door de kamer gesleurd. Toen ze stierf, was haar schedel zo goed als verbrijzeld en had ze twaalf gebroken ribben. Haar kleine lichaam was een patchwork van blauwe plekken geworden.

Tijdens het assisenproces blijkt dat Croon en Buelens op 5 december 2002 wel degelijk doorhadden dat hun dochter in haar bed een strijd op leven en dood aan het voeren was. Ze lag in haar eigen braaksel, kon nauwelijks ademen, haar lichaampje schokte en trilde. Toch zagen haar ouders geen reden om een dokter te bellen. Ze trokken zich terug in de woonkamer, keken tv, gingen nog even onder de zonnebank liggen en kropen in bed. Toen de moeder van David Buelens de dag nadien een urgentiearts optrommelde, was het lichaam van Xena al helemaal verstijfd. Een lijk in pocketformaat. De onderzoekers moesten een krop uit hun keel verwijderen voor ze in staat waren om de dode Xena te fotograferen.

Over deze reeks

In 'Dwarsliggers' praat Stef Selfslagh met mensen die tegen de conventies inbeuken. Moedige denkers met een afwijkende visie, lone wolves met een mening die het moet stellen zonder maatschappelijk draagvlak. Noem het een oprechte oefening in democratie. Want zonder dwarsliggers leg je geen sporen. Deel 1: ex-politicus Patrik Vankrunkelsven.

null Beeld foto: Jef Boes - assistentie: Lisa Goethals
Beeld foto: Jef Boes - assistentie: Lisa Goethals

In de assisenzaal gebruikt Cindy Croon geen enkele keer de naam van haar overleden dochter: ze noemt haar consequent 'die kleine'. De jury verneemt dat Croon en Buelens recidivisten zijn: hun twee andere dochters waren vroeger al na ernstige mishandelingen in een pleeggezin geplaatst. Journalisten schrijven met enige zin voor empathie dat het koppel "al jaren gebukt gaat onder een zware cocaïneverslaving, geldgebrek en sociale en psychologische aftakeling".

Tientallen gevallen

Het verhaal van Xena raakt toenmalig Open Vld-senator Patrik Vankrunkelsven in alle kamers van zijn hart. Hij stelt voor om ouders die aantoonbaar niet voor kinderen kunnen zorgen voortaan te verplichten om, tijdelijk, anticonceptiemiddelen te nemen. In sommige gezinnen, zegt hij, kun je kindermishandeling enkel voorkomen door ervoor te zorgen dat er even geen kinderen geboren worden. Misdaadpreventie in de vorm van een spiraaltje.

Ondanks de emoties die de zaak-Xena in Vlaanderen losmaakt, staat hij met zijn voorstel moederziel alleen op de maatschappelijke tribune. De politieke klasse kijkt angstvallig de andere kant op, opiniemakers verliezen geen seconde om te zeggen dat hij met zijn plan de mensenrechten aan zijn laars lapt. Sommigen vergelijken zijn anticonceptiemaatregel zelfs met het sterilisatiebeleid van de nazi's. Om schouderklopjes te krijgen, moet je niet in de politiek gaan.

In de woonkamer van zijn huis in Laakdal - stel u knusse, door boeken- en cd-kasten omgeven zetels voor, alsook een salontafel waarop twee gespreksbevorderende koppen koffie staan - blikt Vankrunkelsven tien jaar later terug op de zaak-Xena. "Ik was, zoals zoveel mensen, diep geschokt. Over het trieste lot van Xena, maar ook omdat al snel bleek dat dit soort situaties wel vaker voorkomt. Er sterven in ons land jaarlijks tientallen kinderen ten gevolge van mishandeling en verwaarlozing."

"Hulpverleners, hoe hard ze ook hun best doen, zijn niet altijd in staat om mishandeling vast te stellen of recidive te voorkomen. De mensen van Kind & Gezin hebben verscheidene keren geprobeerd om Xena te bezoeken. Maar ze stonden altijd voor een gesloten deur. Na een tijdje stuurden ze aan op de interventie van een bemiddelingscommissie. Maar Xena stierf helaas vóór de geplande vergadering van die commissie."

Politieke pleinvrees

Vankrunkelsven vindt dat sommige mensen van zijn anticonceptievoorstel destijds een karikatuur hebben gemaakt. Alsof hij alle verslaafde of psychisch gestoorde ouders zomaar wilde verbieden om nog kinderen te krijgen. "Dat klopte uiteraard niet. Ik had het uitsluitend over ouders die herhaaldelijk, en oncorrigeerbaar, op een volstrekt onverantwoorde manier met hun kinderen omgaan. Zeldzame en schrijnende situaties dus, die jammer genoeg wel degelijk voorkomen."

"Sommige ouders zijn in het verleden al uit hun ouderlijke macht ontzet omdat ze hun kinderen mishandelden. En toch krijgen ze opnieuw kinderen. Terwijl ze niet weten hoe ze hen moeten opvoeden en hen met een voorspelbare zekerheid opnieuw gaan toetakelen. In zo'n gevallen zou je vroeger moeten kunnen ingrijpen. Als het onvermijdelijk lijkt dat kinderen mishandeld gaan worden, kunnen we er dan niet beter voor zorgen dat die kinderen níét geboren worden?"

Hij benadrukt dat hij met zijn anticonceptievoorstel ook het belang van de ouders diende. "De ouders van Xena hebben een gevangenisstraf van dertig jaar gekregen. Hadden ze na de mishandeling van hun twee eerste kinderen voorbehoedsmiddelen moeten nemen, was ook hen veel ellende bespaard. Mijn voorstel had maar één doel: preventie. Voorkomen dat kinderen mishandeld worden en vermijden dat ouders zichzelf in nesten werken."

"Ik heb ook nooit gezegd dat verplichte anticonceptie hulpverlening overbodig maakt. Je moet er alles aan doen om falende ouders opnieuw op het juiste spoor te krijgen. Mensen kunnen veranderen. Daarom pleitte ik ook voor een tijdelijke vorm van anticonceptie. En niet voor onomkeerbare sterilisatie. Wanneer de ouders er na verloop van tijd in slagen om opnieuw een stabiel leven te leiden, moet je hen niet langer anticonceptie opleggen."

Het voorstel van Vankrunkelsven is nooit in een wet gegoten. De politieke weerstand tegen zijn plan bleek zo groot dat hij zelfs geen wetsvoorstel heeft ingediend. "Ik voelde meteen dat het een mission impossible was. Ik vond bij geen enkele partij steun voor mijn voorstel. Het was niet eens een kwestie van electorale overwegingen. De meeste politici waren gewoon bang om in hun hemd gezet te worden door de grote verdedigers van de individuele vrijheid. Ik begaf me op een onbetreden ethisch terrein. Mijn collega's hadden last van pleinvrees."

Ook in Nederland woedt het debat over verplichte anticonceptie, niet zelden aangewakkerd door het bekend raken van nieuwe gevallen van familiale horror. In maart van dit jaar schreven twee Rotterdamse rechters in NRC Handelsblad een opiniestuk: "Wij, rechters, willen een wet die verplichte anticonceptie mogelijk maakt."

Ze verwezen naar de zaak van een Nederlandse prostituee die maar kinderen bleef krijgen, zelfs nadat al drie van haar kinderen wegens verregaande verwaarlozing uit huis waren geplaatst. De vrouw vertelde in de rechtbank dat ze telkens opnieuw zwanger werd omdat haar klanten kicken op seks met een zwangere vrouw. Niet omdat ze zo graag kinderen wilde. Je voortplanten om je marktwaarde als prostituee op peil te houden: het kan nauwelijks schokkender. Toch bereikten ook de Nederlanders geen consensus over de wenselijkheid van verplichte anticonceptie. Er circuleert in de Tweede Kamer wel een initiatiefnota, maar geen wetsvoorstel. Het bewijst hoe gevoelig het debat ligt.

Ik besluit om de argumenten van de tegenstanders van verplichte anticonceptie op hun deugdelijkheid te testen. Met gefronste wenkbrauwen confronteer ik Patrik Vankrunkelsven met een aantal ethische bezwaren tegen zijn voorstel.

null Beeld foto: Jef Boes - assistentie: Lisa Goethals
Beeld foto: Jef Boes - assistentie: Lisa Goethals

Nummer één: het recht op fysieke integriteit en het recht om een gezin te stichten, zijn fundamentele mensenrechten. Daar mag je nooit aan raken. "Ik begrijp dat argument", zegt hij. "Maar stel dat je weet dat ouders hun kind al herhaaldelijk ernstig hebben mishandeld. En dat alles erop wijst dat dat opnieuw zal gebeuren, mochten ze een tweede kind krijgen. Dan denk ik dat het ene kwaad - een inbreuk op de vrijheid van die mensen in de vorm van verplichte anticonceptie - minder erg is dan het andere kwaad: toestaan dat ze hun tweede kind vrijwel zeker gaan mishandelen. Gedogen dat kinderen mishandeld worden, is ook een schending van de mensenrechten."

Morele superioriteit

Tweede tegenargument: je kunt geen rekening houden met de rechten van onverwekte kinderen. Wie nog niet bestaat, kun je moeilijk rechten toekennen. "Ik vind dat een heel abstracte gedachte. Je moet kinderen zo vroeg mogelijk vrijwaren van ellende. En soms betekent dat: vermijden dat ze verwekt worden. Wanneer mensen zich kandidaat stellen om adoptie-ouder te worden, zijn de kinderen voor wie ze later gaan zorgen vaak ook nog niet verwekt. En toch worden die mensen grondig gescreend omdat we willen weten of ze geschikte ouders zouden zijn."

De voorstanders van verplichte anticonceptie, zeg ik, geven blijk van een misplaatste morele superioriteit. Het kan niet dat mensen met een IQ van drie cijfers mensen met een IQ van twee cijfers verbieden om nog kinderen te krijgen. "O, maar ik kan je tientallen voorbeelden geven van mensen die géén laag IQ hebben en hun kinderen toch ernstig mishandeld hebben. Dit argument raakt kant noch wal."

null Beeld foto: Jef Boes - assistentie: Lisa Goethals
Beeld foto: Jef Boes - assistentie: Lisa Goethals

Hoe dan ook, ga ik verder, stigmatiseer je mensen wanneer je hen verplicht om voorbehoedsmiddelen te nemen. Eigenlijk zeg je: jullie zijn slechte ouders, jullie doen niet meer mee. "Dan kun je net zo goed zeggen dat je mensen stigmatiseert wanneer je de jeugdzorg op hen afstuurt. Want dan zeg je ook: jullie hebben bij het opvoeden van jullie kinderen hulp nodig. Verplichte anticonceptie is net een van de minst zichtbare manieren om falende ouders bij te staan. Het is een hulpmaatregel, geen straf."

Übermenschen

Ik voer aan dat juristen een acute aanval van migraine gaan krijgen wanneer ze voor verplichte anticonceptie sluitende criteria moeten formuleren. Wat is immers de definitie van verwaarlozing? Gaat het ook om emotionele verwaarlozing of niet? "Het moet gaan om situaties waarvan je zegt: als deze ouders opnieuw een kind krijgen, moeten we het meteen na de geboorte plaatsen. In die omstandigheden zou je preventief moeten kunnen optreden. En je moet daar een wettelijk kader voor creëren, maar je moet ook vertrouwen op het oordeel van de rechters. Zij kunnen het best inschatten wanneer verplichte anticonceptie zinvol is.

"Los daarvan kan élke wet verkeerd worden toegepast. Er worden jammer genoeg ook nog altijd onschuldige mensen opgesloten. Maar dat zijn uitzonderingen. Stel dat je 50 keer beslist om anticonceptie op te leggen. Dan zou het kunnen dat je 49 keer kindermishandeling voorkomt, maar dat je de 50ste keer verhindert dat de nieuwe Beethoven wordt geboren. Vergissingen kun je nooit helemaal uitsluiten."

Nog een bezwaar: verplichte anticonceptie is een vorm van genderdiscriminatie. Het is de vrouw die het spiraaltje moet laten inbrengen, maar het is vaak de man die mishandelt. "Akkoord, maar de grootste genderdiscriminatie is het feit dat je als man geen kinderen kunt krijgen. En daar kunnen we ook niks aan veranderen. Als je kiest voor omkeerbare anticonceptie, dan kun je maar bij één persoon ingrijpen: de vrouw. Dat is inherent aan de verschillen tussen de seksen."

Ik sluit ons tweepersoonsdebat af met het meest venijnige tegenargument: verslaafde, zwakbegaafde of geestesgestoorde mensen verplichten om voorbehoedsmiddelen te nemen, neigt naar eugenetica. Je suggereert dat alleen door het lot verwende volwassenen kinderen mogen krijgen. En dat roept herinneringen op aan het sterilisatiebeleid van de nazi's: om er zeker van te zijn dat de Übermensch niet voor de voeten werd gelopen door minder kwalitatieve exemplaren van de menselijke soort, steriliseerden Mengele en co. honderdduizenden zwakbegaafde mensen.

"Dat argument is een regelrechte vervuiling van de discussie", zegt Vankrunkelsven. "Het is hoegenaamd niet mijn ambitie om ervoor te zorgen dat alleen nog verstandige mensen kinderen op de wereld brengen. Mijn enige doel is vermijden dat een kind gemarteld, verwaarloosd of mishandeld wordt. Ongeacht de capaciteiten die het heeft."

Ik geef mee dat vóór de Tweede Wereldoorlog nochtans ook in de Verenigde Staten, Zweden, Zwitserland en Canada duizenden mensen werden gesteriliseerd. Geestelijk gehandicapten, maar ook vrouwen uit arme bevolkingsgroepen. Dat werd toen gezien als wetenschappelijk verantwoord en maatschappelijk vooruitstrevend.

"Klopt. En er zijn ook vandaag nog mensen die zeggen: 'Waarom zouden we er niet voor zorgen dat er alleen nog kinderen met een IQ van meer dan 100 geboren worden? De mensheid kan er maar wel bij varen.' Mijn standpunt is: zodra je begint te sleutelen aan de diversiteit van de samenleving, begeef je je op bijzonder glad terrein. Want waar leg je de grens? Stel dat er alleen nog kinderen met een IQ van 100 geboren worden. Dan gaat het gemiddelde IQ voortdurend stijgen. Voor je het weet, verzet je je tegen de geboorte van mensen met een IQ van 130. Dat is totaal onaanvaardbaar."

Pragmatici vs. ideologen

Het lijkt er sterk op, zeg ik samenvattend, dat de voorstanders van verplichte anticonceptie pragmatici zijn en de tegenstanders ideologen. Vankrunkelsven knikt. "Als pragmatisch arts ga ik wel eens in discussie met principiële juristen. Over het beroepsgeheim bijvoorbeeld. Een jurist vindt dat een absoluut recht waar je nooit op mag afdingen. Terwijl ik zeg: als je door het beroepsgeheim te schenden kunt voorkomen dat een man een kalasjnikov leegschiet op onschuldige mensen, moet je dat vooral doen."

"Maar het is goed dat pragmatici en ideologen elkaar in evenwicht houden. In tijden van terreurdreiging zullen pragmatici sneller geneigd zijn om drastische veiligheidsmaatregelen te nemen, zelfs als die de vrijheid of de privacy van mensen in gevaar brengen. Terwijl juristen er op zullen wijzen dat ook terrorismebestrijding geen excuus mag zijn om aan onze fundamentele vrijheden te morrelen. Die botsing tussen beide standpunten is goed en nodig."

De sociaal geëngageerde arts in Patrik Vankrunkelsven heeft mee zijn stempel gedrukt op zijn nalatenschap als politicus. "Ethische kwesties hebben mij als senator altijd geboeid. Op delicate vragen toch een antwoord proberen te formuleren: ik vond dat belangrijk."

Dat hij daardoor met de regelmaat van een Swatch de publieke opinie over zich heen kreeg, nam hij erbij. "Voor mijn standpunt over verplichte anticonceptie heb ik zwaar op mijn kop gekregen. De discussies waren heel emotioneel, ik kreeg verwijten toegeworpen die er ver over gingen. Dat was rot. Vooral omdat ik alleen maar goed wou doen. Maar ik kan ermee leven dat je in de politiek soms tegenkanting krijgt. Je kunt niet elk voorstel in een wet omzetten. Wat ik wél erg vind, is dat het politieke debat over verplichte anticonceptie geen kans gekregen heeft. De meeste politici vonden mijn voorstel zodanig onhaalbaar dat ze niet eens de discussie wilden aangaan."

Nederland gidsland

Blijft de vraag: wat nu? Is het wachten tot een nieuw geval van tomeloze kindermishandeling de media haalt voor het debat over verplichte anticonceptie losbarst? Of is het een kwestie van tijd? Moeten de geesten, zoals zo vaak in ethische kwesties, nog even rijpen? "Ik denk dat er eerst in het buitenland iets moet bewegen. In Nederland is het debat de voorbije jaren weer opgeflakkerd. Het draagvlak wordt er steeds groter. Als de Nederlanders verplichte anticonceptie mogelijk maken, sluit ik niet uit dat dat op een dag ook bij ons zal gebeuren."

In 2009 hield Vankrunkelsven zijn politieke loopbaan voor bekeken. Vandaag is hij weer volop actief als huisarts, werkt hij als onderzoeker voor het departement huisartsengeneeskunde van de KU Leuven en is hij directeur van het Belgisch Centrum voor Evidence-based Medicine (Cebam). Ik vraag hem of hij in al die hoedanigheden nog invloed probeert uit te oefenen op het anticonceptiedebat. "Nee. Mocht ik nog senator zijn, dan zou ik het thema, gezien de recente ontwikkelingen in Nederland, wellicht weer op de agenda proberen te krijgen. Maar vandaag bevind ik mij niet in een positie om dat te doen. Het onderwerp is na 2005 uit het publieke debat verdwenen. Het was ook voor mij een omgedraaide bladzijde. Tot jij mij belde, dus. (lacht)"

null Beeld foto: Jef Boes - assistentie: Lisa Goethals
Beeld foto: Jef Boes - assistentie: Lisa Goethals
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234