Zaterdag 06/03/2021

Sois triste et tais-toi

Ze is enkel belust op geld en als ze niet oplet, krijgt ze nog het einde van het Raveelmuseum op haar geweten. Sinds ze de schenking van haar overleden echtgenoot Roger Raveel betwist, wordt Marleen De Muer neergezet als een zwarte weduwe. Alsof ze de Yoko Ono van Machelen-aan-de-Leie is.

'Yoko Ono is niet de oorzaak van de split van The Beatles, heel eenvoudig omdat ze al uit elkaar gespat waren." Het duurde precies 42 jaar voor hij de woorden over zijn lippen kreeg, maar met deze uitspraak deed Paul McCartney in 2012 alsnog gerechtigheid aan de (beperkte) rol van Yoko Ono in de meest becommentarieerde muzikale split aller tijden.

Met de klap versplinterde McCartney ook het infame beeld van de vrouw/weduwe van John Lennon als stereotype van de boze kunstenaarsvrouw. De bemoeizieke vrouw die haar echtgenoot op een artistiek dwaalspoor bracht, de minder getalenteerde partner die zichzelf verheft op de schouders van haar echtgenoot, de op geld beluste erfgename: Yoko Ono is het allemaal.

Courtney Love

Als weduwe werd Yoko Ono met name kwalijk genomen dat ze in 1981 amper zes maanden na de moordaanslag op John Lennon zelf een soloplaat uitbracht tjokvol referenties aan haar beroemde overleden echtgenoot, tot en met een foto van zijn bebloede bril op de hoes van die plaat, Season of Glass. Evenzo wordt vandaag Marleen De Muer erop aangekeken dat ze wel erg vlug na het overlijden van haar echtgenoot Roger Raveel zijn vroegere, genereuze schenking aan de stichting met zijn naam in vraag begon te stellen.

In januari van dit jaar overleed de schilder op 91-jarige leeftijd, in maart al liet De Muer het Raveelmuseum, met de aan de Stichting geschonken werken in de collectie, verzegelen, en nu eist ze voor de rechtbank een deel van het legaat terug.

Schenkingen zijn in principe onomkeerbaar, tenzij kan bewezen worden dat ze niet goed beheerd worden. Als de Stichting Raveel een deel van de collectie op de markt wil brengen, zoals De Muer beweert, zou dat bijvoorbeeld een argument kunnen zijn. Tegenstanders stellen dat De Muer met haar gerechtelijke actie het voortbestaan van het Raveelmuseum zelf in gevaar brengt. "Ze brengt de goede naam van leven en werk van Roger Raveel ernstige schade toe", klinkt het streng.

Naar de oorzaak voor de gerechtelijke actie wordt op dezelfde fluistertoon niet ver gezocht: geldgewin. Marleen De Muer is in de ogen van haar vele critici niet de Yoko Ono van Machelen-aan-de-Leie, maar toch misschien de Courtney Love. Door het werk van Nirvana-zanger Kurt Cobain na diens zelfmoord in 1994 commercieel tot de laatste druppel uit te persen, haalde Love zich de woede op de hals van vele fans en van de andere Nirvana-bandleden, die haar tot in de rechtbank toe bestreden. Drummer en Courtney-hater Dave Grohl schreef er voor zijn nieuwe band Foo Fighters in 1995 zelfs een nummer over: 'I'll stick around', met de zinsnede 'How could it be that I'm the only one who sees your rehearsed insanity?'

"Als het over financiën gaat, kunnen de gedachten snel vervuilen", weet schrijfster Kristien Hemmerechts, zelf weduwe van Herman De Coninck. "Ik heb altijd gewaakt over mijn financiële onafhankelijkheid. Net omdat ik beducht was voor het mogelijke verwijt dat ik Hermans werk zou exploiteren, besef ik nu. Daarom heb ik zijn brieven en documentatie vrijwillig aan het Antwerpse Letterenhuis geschonken, die dan spontaan een vergoeding hebben aangeboden."

Veerle De Wit hield na de dood van Hugo Claus in 2008 de niet-gepubliceerde geschriften wel in eigen beheer. Het kwam haar bij de publicatie van de selectie privégeschriften De wolken op een gênante rechtzaak te staan met haar stiefzonen Thomas en Arthur.

Niet dat het verwijt van exploitatie bij Hemmerechts niet viel. Met Taal zonder mij (2000) schreef ze een boek over de verwerking van De Conincks dood in 1997 . Connie Palmen deed het haar in 1998 voor met IM over de dood van Ischa Meijer. Beide boeken waren erg succesvol, maar toch klonk ook een kritiek van lijkenpikkerij. "Dat begreep ik niet", zegt Hemmerechts nu. "Ik moest in die periode bijna uitsluitend antwoorden op vragen over het leven met Herman. Vervolgens verwijten ze je dat je enkel nog over je beroemde man praat. Tja..."

'Kill that widow'

Op geld beluste exploitatie of juist overbezorgd voor het artistieke nalatenschap van de beroemde echtgenoot? Mevrouw Raveel is niet de eerste kunstenaarsweduwe die gevangen zit in die paradoxale kritiek. 'Kill that widow', riep een onderzoeker op een symposium over het oeuvre van de Nederlandse schrijver Simon Vestdijk ooit uit over diens jonge weduwe Mieke. Haar werd verweten als een kloekhen te waken over het oeuvre en de beeldvorming van de in 1971 overleden schrijver. Helaas voor de onderzoeker zat de vrouw ook zelf in de zaal toen hij zijn doodswens uitsprak.

Wetenschap en weduwe staan wel vaker op gespannen voet. Toen ze in het ziekenhuis opgenomen moest worden, siste de weduwe van dichter Gerrit Achterberg diens biograaf Wim Hazeu toe dat haar aandoening onschuldig was, dus dat hij zich "niet te vrolijk" moest maken.

Kunstenaarsweduwen kunnen moeilijk goed doen in de ogen van het publiek. 'Sois triste et tais-toi', vatte schrijver Joost Zwagerman ooit hun precaire positie samen. Dat mocht ook Kristien Hemmerechts ondervinden. "Er is een grote bereidheid om weduwes van kunstenaars en schrijfsters publiekelijk af te maken", weet Hemmerechts. Ze kwam vorig jaar zelf even in een storm terecht toen ze een Belgische voorstelling van een Nederlands muziektheaterstuk op basis van gedichten van De Coninck liet verbieden. "Ik ben altijd juist erg gul geweest in het toestemmen van het gebruik van werk van Herman, net omdat ik wil dat zijn werk aanwezig blijft in het publieke domein. Ik heb mijn rol als ambassadeur van Hermans werk altijd ernstig opgenomen. Door een incident was ik plots al mijn krediet kwijt."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234