Zondag 13/06/2021

Sofja Tolstaja (1844-1919) De echtgenote van Lev Tolstoj

‘Gek en kwaadaardig’, zo noemde Tolstojs discipel Tsjertkov haar en zo ging ze ook de geschiede- nis in. Sofja Tolstaja, een halve eeuw de trouwe eega van literair monument Lev Tolstoj, werd standaard afgeschilderd als een lastpak, en soms zelfs als een paranoïde hysterica. Maar wie in haar dagboeken duikt, krijgt een ander beeld te zien.

Ja, Sofja Tolstaja (1844-1919) kon impulsief wezen en reageerde bij tijd en wijle nogal heftig (ze probeerde zich onder meer een aantal keren van het leven te beroven), maar als we haar biografie bekijken zien we vooral een heel toegewijde echtgenote, moeder en huisvrouw. Zestien keer is ze zwanger geweest, drie keer eindigde het in een miskraam, slechts acht van haar kinderen bereikten de volwassenheid. Al haar kinderen gaf ze zelf thuis les (dat was de gewoonte in die tijd) en daarnaast trachtte ze haar man zo veel mogelijk te steunen. Ze verzorgde de relaties met zijn uitgevers en schreef de eerste 25 jaar van hun huwelijk al zijn manuscripten in het net over (Oorlog en vrede zelfs zeven keer!).

Lev Tolstoj (1828-1910) verwáchtte die toewijding ook van zijn - zestien jaar jongere - vrouw. Hoewel Sofja heel getalenteerd was, vond hij het niet opportuun dat ze haar kwaliteiten ontplooide. Zijn hele leven huldigde hij de traditionele opvatting dat de vrouw inferieur was aan de man. Sofja moest hem ten dienste staan, haar taak was het baren en opvoeden van zijn kinderen. Na haar vijfde zwangerschap raadden de artsen Sofja verder af om nog kinderen te krijgen, wegens te riskant voor haar gezondheid. Heel wrang smaakt het dan plots, als je te weten komt dat Tolstoj kostte wat kost wou dat ze doorging met het produceren van nageslacht. Hij dreigde er zelfs mee om van haar te scheiden.

Sofja mag dan volgzaam zijn geweest en onveranderlijk solidair met haar echtgenoot, dergelijke feiten werpen een heel ander licht op haar mogelijke ‘hysterie’. Ergens schrijft ze dan ook: “Is de roeping van een vrouw soms alleen maar om van het zogen van een kind over te gaan op het tegemoetkomen aan de fysieke wensen van een echtgenoot? (…) Maar waar is mijn leven dan? Waar blijf ik? (…) Ik ga hieraan van vermoeidheid en uitputting te gronde. Ik heb hoegenaamd geen eigen leven, niet aards en niet geestelijk. Toch heeft God me alles gegeven: gezondheid, kracht, talent en zelfs geluk. Waarom ben ik dan zo ongelukkig…?”

Goede opvoeding

Een dergelijke droefheid vinden we zowel in de onlangs uitgegeven roman Een zuivere liefde als in de dagboeken van Sofja Tolstaja terug. Als dochter van de hofarts van het Kremlin had ze een goede opvoeding genoten. Ze was fijngevoelig en artistiek, en voorbestemd om een mondain en interessant leven te gaan leiden. Aan de zijde van graaf Tolstoj, op wie ze op achttienjarige leeftijd dolverliefd op werd, draaide het echter anders uit.

Op hun landgoed Jasnaja Poljana, 200 km ten zuiden van Moskou, leidde het echtpaar een eenvoudig en geïsoleerd leven. Hoe ouder hij werd, hoe radicaler Tolstoj werd in zijn eenvoud. Hij ging een boerenkiel dragen en wou afstand doen van al zijn auteursrechten. Dit zorgde ervoor dat Sofja met de handen in het haar zat: hoe zou ze na zijn dood haar grote gezin onderhouden? Het dreef haar tot wanhoop, en opnieuw tot een zelfmoordpoging.

Tussen al die blinde toewijding en tristesse vond Tolstaja gelukkig nog de tijd om te vluchten in een aantal artistieke uitlaatkleppen. Ze schilderde niet onverdienstelijk, was een zeer goede fotografe, een verwoed dagboekschrijfster en schreef twee novellen. Eén daarvan, Een zuivere liefde (oorspronkelijke titel: Wie is schuldig?), is nu voor het eerst in het Nederlands vertaald. Pas 75 jaar na haar dood werd deze sensationele vondst voor het eerst in een Russisch tijdschrift gepubliceerd.

Ondergesneeuwd

Een zuivere liefde is een protestnovelle, Sofja’s antwoord op De Kreutzersonate die Tolstoj in 1890 publiceerde. Daarin schilderde hij zijn vrouw af als een lichtzinnige verleidster, wat volgens haar geheel ten onrechte was. Ze greep naar de pen om hem van repliek te dienen, en vertelt een identiek verhaal, maar nu vanuit vrouwelijk perspectief. Het resultaat toont aan dat ze een begaafde schrijfster is, die veel te lang ondergesneeuwd bleef in de drukkende schaduw van haar man.

Een zuivere liefde, Sofja Tolstoja, uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep (2011), vertaald door Eva van Santen, 224 p., 17,95 euro.

Dagboek, Sofja Tolstaja, verscheen in 1984 bij De Arbeiderspers in een vertaling van Tom Eekman.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234