Zaterdag 31/10/2020

Sociaalartistiek werk wordt gemuilkorfd

Maatschappijkritische kunstprojecten dienen enkel nog als oplapmiddel

Waar wil Vlaanderen heen met politiserende en geëngageerde kunst, en met sociaal-artistiek werk in het bijzonder? Goed vijftien jaar geleden ontstonden deze artistieke projecten met kwetsbare burgers als een vorm van armoedebestrijding. In het Armoederapport van 1994 hadden mensen in kansarmoede immers zelf aangegeven dat culturele uitsluiting minstens zo hard aanvoelde als materiële uitsluiting.

In twintig jaar is er veel veranderd. Vandaag is de sociaal-artistieke praktijk, dankzij steun van de Vlaamse Gemeenschap, een veelzijdige sector die ook theater en films creëert met wijkbewoners, gevangenen, stadsjongeren, mensen in de psychiatrie, noem maar op. Al blijven vele sociaal-artistieke organisaties ondergefinancierd, hun werk wordt wel gedragen door vrijwel alle politieke partijen. Alleen, waartoe? Om ons geweten te sussen? Of om werkelijk iets te veranderen?

Die vraag werd vorige week weer actueel na de toekenning van projectsubsidies binnen het Kunstendecreet. Alvast één sociaal-artistiek theaterproject, 'Time for a Change' van de nieuwe vzw Beweging van Wakkere Geesten (BWG) met Victoria Deluxe en Theater aan Zee, werd door de expertcommissie Sociaal-Artistiek negatief beoordeeld om wel heel rare redenen. Niet omdat regisseur Marijke Pinoy artistiek te licht zou wegen. Niet omdat er zakelijke manco's zouden zijn, want de zakelijke beoordeling was net erg positief. Wel omdat 'Time for a Change' vertrekt vanuit een uitgesproken maatschappijkritische visie. Excuseer?

"Het project werd sterk ideologisch opgebouwd, er werd dus sturend georiënteerd", zo staat te lezen in het advies. "De beoordelingscommissie stelt vast dat het dossier geschreven werd vanuit een vooringenomen en deterministisch standpunt." Begrijp: kunstenaars en burgers mogen wel een bepaalde kijk hebben op hoe het er in de wereld aan toe gaat, maar kunnen niet gesteund worden om die ook uit te spreken op een podium. Of zou de commissie misschien bedoelen dat er te weinig vanuit de participanten wordt gewerkt?

BWG vertrekt inderdaad vanuit een scherpe maatschappijkritiek op onze dolgedraaide samenleving, waarin een groeiende groep het psychisch moeilijk heeft om nog te volgen. Met zulke zoekende en kwetsbare mensen nam BWG, na een open oproep, reeds 25 diepte-interviews af over "de drijfveren van ingrijpende veranderingen in hun leven". Die verzamelde levensverhalen zouden dan een voorstelling voeden waarin ze zelf konden meespelen, waarin ze zelf aan het woord zouden komen over hun actieve keuze voor een andere levensinvulling. Sturend? Vooringenomen? De betrokkenheid van een professioneel kunstenaar bestaat er juist in om van iets wat psychologisch-individueel en diep in de maag gesplitst is, een collectief gedragen project te maken. Dat is wat elk sociaal-artistiek werk doet: beschouwingen van onderuit optrekken tot kunst. Om zo misschien een andere, meer hoopvolle maatschappij te verbeelden dan de realiteit die velen dagelijks in een mentale dwangbuis houdt.

Schizofreen beleid

Dit gaat over meer dan één project dat toevallig geen subsidie krijgt. Dit gaat over een toenemende schizofrenie in het Vlaamse kunstenbeleid. De politiek laat geen gelegenheid onbenut om te uiten dat cultuur meer met de samenleving moet bezig zijn, en 'voor iedereen' moet zijn, maar dit soort angst voor ideologie toont juist het tegendeel. Ook in eerdere subsidierondes zag je al die wrijving tussen de sociale wensen van politici en de maatschappelijke smetvrees van expertcommissies. Voor sociaal-artistiek werk is dat natuurlijk dubbel zo pijnlijk. Hoe kwetsbare burgers bij kunst betrekken zonder dat zij zich kritisch mogen verhouden tot dat dominante maatschappelijke bestel, waarvan denkers als Dirk De Wachter en Paul Verhaeghe keer op keer de desastreuze impact aantonen? Zo dreigt de oorspronkelijke idee achter sociaal-artistiek werk af te bleken onder kunstlicht.

Not done

Zeker, de kritische verhouding tussen kunst en maatschappij kan zich uiten op velerlei manieren: van politisering tot engagement, van ideologie tot relationele verknoping. Maar het wordt wel oppassen wanneer maatschappijkritische kunstprojecten enkel nog dienen als oplapmiddel, terwijl het sociale weefsel en de verzorgingsstaat intussen verder worden uitgekleed. De "participatiemaatschappij" die de Nederlandse koning Willem-Alexander onlangs uitriep, wordt dan een wrang begrip. Individuele emancipatie wordt dan een schijnvertoning in een depolitiserende samenleving: 'Doe iets leuks met kwetsbare mensen, maar raak niet aan achterliggende politieke structuren.' Socioloog Pascal Gielen observeerde het al in Community Art: "Wanneer sociaal engagement politiek engagement wordt, verkiest het beleid zijn financiële engagement in te trekken." Is dat niet precies wat we hier zien?

De onmenselijke kanten van onze neoliberale samenleving artistiek in beeld brengen, en tegelijk die 'andere hoopvolle samenleving' vormgeven, is blijkbaar not done binnen het Kunstendecreet. Nochtans vinden we voor zo'n afwijzing geen kapstokken in de recente visienota van de commissie Sociaal-Artistiek. Hoog tijd voor een serieus debat over de plek van maatschappijkritiek, engagement en politisering in het Vlaamse (kunsten)beleid. Omdat we echt moeten waken voor het sluipende gevaar dat van (sociaal-artistieke) kunst een soort entertainende en sociaal vergoelijkende rol wordt verwacht, die totaal in strijd is met waartoe sociaal-artistiek werk ooit is opgestart en gesteund, ook door de politiek. Omdat deze heikele tijden meer baat hebben bij wakkere dan bij slapende geesten.

Filip Loobuyck, projectcoördinator Beweging van Wakkere Geesten

Dirk De Wachter, Prof. Dr.

Paul Verhaeghe, Prof. Dr.

Rik Pinxten, Em. Prof.

Pascal Debruyne, stadsonderzoeker UGent, bestuurslid ROCSA VZW

Thomas Decreus, politiek filosoof KU Leuven

Wouter Hillaert, cultuurjournalist

Bert Anciaux, Senator-Fractievoorzitter sp.a, gewezen Vlaams minister van Cultuur

Bart Caron, Vlaams Parlementslid Groen

Yamila Idrissi, Vlaams Parlementslid sp.a

Luc Muylaert, artistiek leider Theater aan Zee

Geert Six, theatermaker en artistiek leider Unie der Zorgelozen

Bart Rogé, directeur a.i. Demos vzw

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234