Vrijdag 09/12/2022

Smet op het habijt

Of het nieuws over het Vaticaanse seksschandaal nu al dan niet klopt, belangrijker is de vraag waarom het nu naar buiten komt. Een kandidaat-paus kan uitgeschakeld worden door een mooi getimed perslek. De smet op het imago raak je soms moeilijk kwijt.

Heeft de abdicatie van de paus te maken met de obediëntie der homoseksualiteit? Twee newsy onderwerpen. Een paus die zijn bonnet over de haag gooit, zowaar. En dan een seksschandaal er bovenop. Het is peper en zout voor kranten en journaals. Nu kruidt de Italiaanse krant La Repubblica de actualiteit nog wat verder: een netwerk van homoseksuele relaties in het Vaticaan, Benedictus die op de hoogte wordt gebracht en per direct een vacature uitschrijft voor de Heilige Stoel. Plausibel. Maar erg moeilijk te bewijzen, dat vooral.

Er zou een zeshonderd pagina's tellend rapport bestaan, opgemaakt door een trio kardinalen: Julian Herranz, Salvatore de Giorgi en Josef Tomko. Heren ouder dan tachtig die net vanwege die leeftijd uitgesloten zijn voor komende conclaven. In de nasleep van het bekende Vatileaks-schandaal - een reeks perslekken over financiële malversaties alsook machtsmisbruik in het Vaticaan - zette paus Benedictus het trio aan het werk. Het Comité P van het Vaticaan, zeg maar. De mannen groeven kennelijk diep en stootten op wat vondsten. Zoals daar zijn: een saunawijk in Quatro Miglio, een appartement in Rome, een wellnesscentrum alsook vertrekken in het Vaticaan zelf. Geen plekken voor paternosters, maar de plek waar de notoire geboden zes en zeven met de voeten werden getreden. Onkuisheid en diefstal.

Maar of het nieuws van kwaliteitskrant La Repubblica nu klopt of niet. Het nieuws as such heeft indirect een grote invloed op de gebeurtenissen in Rome. Er worden pionnen uitgezet, lopers verplaatst en torens verroerd want het schaakspel om de opvolging van de paus is begonnen. En dat bewijst de Italiaanse krant indirect dus wel. Afgezien van de feiten is de timing van het nieuws eigenlijk het échte nieuws. "Je kan niet zeggen dat de paus is afgetreden door dat mogelijke rapport", zegt kerkjurist Rik Torfs. "Die link kun je zonder bewijs niet leggen. Maar dat er dingen bewegen in Rome is nu wel duidelijk. Er gaat voor het eerst een langere periode vooraf aan het aftreden/overlijden van de kerkvorst. De kardinalen weten nu al sinds vorige week dat de paus er mee stopt. Dat was vroeger anders. De paus stierf en dan pas was er sprake van een conclaaf. Door die langere tussenperiode zetten de machinaties zich al eerder in gang."

Een conclaaf is de religieuze variant van de regeringsvorming. Met de kerk als theocratische monarchie, zonder erfopvolging weliswaar. De verkiezingen komen straks, als de 116 kardinalen (geen 117, de Indonesische kardinaal Julius Darmaatjadja heeft een ziektebriefje ingediend) de poort van de Sixtijnse kapel achter zich dicht trekken. Campagne kan er op het publieke forum moeilijk gevoerd worden. Kardinaal Danneels zal op de markt van Kanegem geen folders uitdelen. Noch staan er in de graskant panelen voor kardinaal Scola. De campagne gebeurt vooral intern. Als waren het voorakkoorden. Er worden strategieën uitgewerkt.

"Operatie Beschadiging", noemt Rik Torfs het. "Nee, een pausverkiezing is geen songfestival." En daarin valt het seksschandaal beter te kaderen. Voor twee Italianen pakt het nieuws bijzonder slecht uit. Tarcisio Bertone, de nummer twee van het Vaticaan en Angelo Scola, een van de grote favorieten voor het pausschap. Bertone werd eerder al geraakt door een schijnbaar verdwaalde kogel. Vatileaks wordt vaak verkocht als het werk van de stelende butler Paolo Gabriele. Maar de info op de USB-stick van de butler kwam - zo zei de man ooit zelf - uit handen en monden van twaalf onafhankelijke bronnen. "Vatileaks was eerder al gericht tegen Bertone, en dat is nu niet anders", vervolgt Torfs. "Ach, die man is gewoon een foute benoeming die niet alleen intellectueel maar ook politiek niet capabel is om de boel te leiden in Rome. Dat hij nu wordt geraakt is dus te begrijpen."

Wat ook meespeelt: het enorm logge en uitgebreide apparaat dat de Romeinse curie is, zeg maar het kerkbestuur. Dat maakt dat er automatisch veel kans is op conflict, dat er veel coalities zijn, veel groeperingen die elk het laken naar zich toe willen trekken. En daarbij zijn perslekken best handig.

Bertone wordt dus geviseerd, maar wie in het bad wordt gesleurd is de Italiaanse (top)favoriet Angelo Scola. Er zit/zat geen kreuk in het habijt van Scola. Tot nu. Er zijn geruchten als zou hij een homoseksuele relatie hebben met een journalist. Een publiek geheim, naar verluidt. Wederom: de waarachtigheid van het 'nieuws' is van geen tel, wel de gevolgen. Het verhaal blijft hangen en kleeft aan het imago.

"En dat is in het geval Scola erg jammer", zegt Mathijs Lamberigts, professor kerkgeschiedenis aan de KU Leuven. Lamberigts kent de betrokken kardinaal best goed. Hij schrikt van de mogelijk homoseksuele relatie. "Dat zou mij verbazen, ja. Scola heeft zich naar mijn weten altijd zeer strikt aan de leer gehouden. Maar ik weet niet wat hij doet na 22 uur 's avonds natuurlijk." Scola was als rector van de pauselijke Lateraanse Universiteit nauw betrokken bij doctoraatsscripties. Gingen die over seksualiteit? Dan durfde hij interveniëren. Opdat de tekst naar de geest van de leer zou zijn.

Lamberigts: "Hij was patriarch van Venetië en kreeg de erg eerbare titel van aartsbisschop van Milaan, het grootste bisdom van Italië. Vreemd toch: de Italianen zouden eigenlijk makkelijk een nieuwe paus kunnen kiezen maar ze schieten zichzelf in de voet." Rik Torfs: "De buitenlandse kardinalen zijn nog niet geland in Rome of de Italianen hebben hun landgenoten al de grond ingeboord."

Pedofilie

De Italianen Scola en Bertone zijn niet de enigen in de vuurlinie. Ook Timothy Dolan, de aartsbisschop van New York, een overigens relatieve outsider voor de pauselijke titel, wordt in het nauw gedreven. Tegen wil en dank. De beerput aan pedofilieschandalen die Europa de voorbije jaren trof, ging in de States al een pak vroeger open. "En terwijl Dolan de boel daar eigenlijk goed heeft opgekuist komt hij nu in opspraak", zegt Mathijs Lamberigts. "Sommige mensen spinnen hier goed garen bij en dat is blijkbaar de bedoeling. Nu worden posities ingenomen. En steken uitgedeeld."

Lamberigts laat ook de naam van Marc Ouellet vallen. De Canadese aartsbisschop hoort ook bij het selecte kransje favorieten. "Maar wat merk je? Weerstand. Mensen die ten allen prijze willen vermijden dat hij het wordt."

Er is ook nog de Amerikaan Mahoney, weliswaar geen kanshebber, maar wel al driftig gedwarsboomd wegens zijn dubieuze rol in pedofilieschandalen. Zelfde verhaal in eigen land: kardinaal Danneels? De Werkgroep Mensenrechten in de Kerk recht de rug. Torfs verwacht dat ook de Oostenrijker Schönborn nog in vieze papieren terecht komt. Wederom omwille van het pedofilieverleden.

Het komt er als kardinaal nu op aan om vooral niet boven het maaiveld uit te steken. Om vooraan te zitten als de sprint wordt aangetrokken, goed uit de wind, om dan met de finish in zich de ultieme jump te plaatsen. En zeker niet te vroeg te vertrekken, wat de Afrikaanse hoop Peter Turkson deze week nog deed. Die legde de schuld voor de huidige kerk- en pedofiliecrisis bij homoseksuele priesters. Tja.

Torfs: "Dat alles maakt dat niks menselijks het Vaticaan vreemd is. Voor de huidige gang van zaken is geen antropologische uitleg nodig. Het gebeurt ook elders. Al is het in een sportclub. En ook: het is echt wel van alle tijden, de seksschandalen, maar ook de strijd om de macht."

Kardinaal Mercier

De geschiedenis leert inderdaad dat naarmate het conclaaf nadert de kardinalen hun stekels opzetten. Informele telefoontjes, geheime afspraken, katholieke politiek. Ook de Belgen speelden een niet onbelangrijke rol bij pausverkiezingen.

In 1914, op 20 augustus, vallen de Duitsers Brussel binnen. Op diezelfde dag sterft paus Pius X. De Belgische kardinaal Désiré Mercier, aartsbisschop van Mechelen-Brussel, schrijft op 26 augustus, dus na het sterven van de paus en voor het begin van het conclaaf, een weinig verhullende tekst. Zijn mening, rechttoe rechtaan. Hij heeft het over 'zwijgende en indirecte steun aan integristen, geheime verklikkingen, miskenning van de autoriteit van de plaatselijke bisschoppen, de ontmoediging van katholieken, schrijvers, journalisten en geëngageerde personen...'. Zijn pijlen richtte hij niet op de paus, maar wel op de belangrijkste kardinalen. "De Lai, Pompili en Merry Del Val hebben de hoge wensen van Pius X uitgevoerd met hardheid, en vaak met ruwheid, waardoor rond de paus een wind van onpopulariteit is gaan waaien." Erg subtiel was de uithaal van Mercier niet. Geen perslekken dus, gewoon tackelen met de voeten vooruit. En speelde hij blijkbaar ook de bal: geen van de genoemde kardinalen won het pleit. Wel Giacomo Della Chiesa, alias Benedictus XV.

Of veel recenter nog: de benoeming van Johannes Paulus II, met twee Italiaanse hoofdrolspelers, Giuseppe Siri en Giovanni Benelli. Bij diens voorganger, de onfortuinlijke Albino Luciani (Johannes Paulus I), wilden noch de conservatieve Siri, noch de progressieve Benelli het pauselijke gewaad aantrekken. Luciano kreeg de witte bonnet haast op een gouden dienblad aangereikt. De ultieme consensusfiguur. Maar, wanneer de nieuwbakken paus na een pontificaat van 33 dagen plots sterft valt de consensus dus weg en wetten zowel Siri als Benelli de messen. Ze steken elkaar haast gelijktijdig neer. Siri? Die had de invloed van de media al ruimschoots ontdekt en hoopte in de katholieke Gazzetta del Popolo stevig uit te pakken. Om komaf te maken met al te 'progressieve' evoluties in het Vaticaan. Het bewuste interview moest verschijnen na aanvang van het conclaaf. Siri hoopte de boel wel te klaren tijdens het conclaaf, waarna de kardinalen de Sixtijnse Kapel zouden verlaten om dan in de Gazzetta del Popolo te lezen wat hun nieuwe paus te zeggen heeft. Eén probleem: het interview verscheen te vroeg. Het volk kreeg de kritiek dus al te lezen, de kardinalen ook. Weg Siri. Benelli had zichzelf op dat ogenblik ook al zo goed als onmogelijk gemaakt. De rest is geschiedenis. Ene Karol Wojtyla sluipt naar voor. En jumpt op het goede moment.

Grote lessen zijn er uit de verkiezing van 1978 klaarblijkelijk niet getrokken. Mathijs Lamberigts: "De kans bestaat dat nu, na de schade aan Scola, nog andere potjes opengaan."

Waarna de boel escaleert. Het Vaticaan heeft nooit anders geweten.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234