Vrijdag 25/06/2021

Sloppenwijktoerisme: avontuurlijk reizen, maar dan zonder muggen

Een favelatour, township-safari of Slumdog-trip? Sloppenwijktoerisme is geen geïsoleerd curiosum meer, maar massatoerisme. Of toch een beetje aapjes kijken? 'Toeristen zoeken een veilig avontuur. Ze willen wel in de jungle wandelen, maar dan zonder de muggen.'

Sloppenwijktoerisme is eigenlijk heel logisch, zegt onderzoeker Fabian Felzer van de Leicester University. "Er is veel meer toerisme naar snel opkomende landen als India, Brazilië en Zuid-Afrika, en in die steden kan er je er gewoon niet naast kijken. De nieuwsgierige toerist die op zoek gaat naar informatie over bezienswaardigheden in de stad, komt heel gemakkelijk in aanraking met goed georganiseerde touroperators die uitstappen naar de achterbuurten organiseren."

In zijn boek 'Slum Tourism', beschrijft Felzer hoe sloppenwijktoerisme van een marginaal fenomeen is uitgegroeid tot een wereldwijde trend. Films als Slumdog Millionaire (over de slums van Mumbai) en Cidade de Deus (een grote favela net buiten Rio de Janeiro) spelen daarin een rol, maar ook overheden hebben de sloppenwijk als hotspot ontdekt. "De drukst bezochte wijken liggen in arme regio's vlak bij meer traditionele toeristische bestemmingen zoals de favela's in Rio de Janeiro in Brazilië. Een sloppenwijk bezoeken is deel van het activiteitenpakket geworden. Daar ligt ook het hart van de samba en capoeiera, fenomenen die de hele wereld zijn rondgereisd. Mensen zijn benieuwd naar het origineel."

Spanningen

Favelatours worden al sinds de jaren negentig georganiseerd. Met het oog op het Wereldkampioenschap voetbal (2014) en de Olympische Spelen (2016) heeft het stadsbestuur van Rio de Janeiro een tandje bijgestoken om deze niche te doen bloeien. Net zoals dat in de Zuid-Afrikaanse townships gebeurde tijdens het vorige WK.

De grootste sloppenwijken in de buurt van sportstadia en toeristische trekpleisters in Rio zijn vakkundig schoongemaakt. Het woord 'favela' mag niet meer gebruikt worden voor wijken die weer onder controle van de politie staan. 'Comunidade', gemeenschap, is de nieuwe, vriendelijke term voor deze buurten. De overheid hoopt dat negatieve associaties als drugs, razzia's en moord samen met de term favela verdwijnen. Locals worden opgeleid en ingezet als gids, toeristen volgen samen met hen een uitgestippeld parcours. Dat de zwaarste armoede, criminaliteit en drugshandel verschoven is naar het weinig bezochte noorden van de stad, vertelt ze er niet bij. Ook niet dat de inzet van één politieman per honderd inwoners - een voorwaarde om de zuurverdiende vrede te bewaren - een onhoudbare uitgave is.

"De aanpak van de overheid is verschoven van het gewelddadig indijken van geweld, zonder veel inspanningen om ook echt iets te veranderen, naar pogingen om de favela te incorporeren in het stadslandschap", zegt Felzer. "Maar ook dat veroorzaakt grote spanningen: de stad wil zo Providencia, de eerste en een van de grootste favela's van Rio, via een kabelbaan verbinden met olympische stadia. Maar de inwoners willen transport dat aan hun behoeften beantwoordt, niet aan dat van toeristen."

De échte armoede krijgt de nietsvermoedende toerist dan ook niet te zien, meent antropologe en professor aan de masteropleiding toerisme Anne Marie Van Broeck (KUL). "Toeristen willen wel avontuur, maar in een mooie, veilige verpakking. Ze willen wel in de jungle wandelen, maar dan zonder de muggen. Ik heb samen met twee Colombiaanse studentes een Braziliaanse favela bezocht, die meisjes waren geshockeerd. De wijken die aan westerse toeristen worden voorgesteld als sloppen, verschilden niet veel van de omstandigheden waarin zij zelf opgegroeid zijn. De favelatour is volledig op westerse ogen geschoeid." Felzer sprak dan weer met toeristen die Dharavi bezochten, een van de grootste slums van de Indiase stad Mumbai. "Ze stonden versteld van de enorme bedrijvigheid, recyclage is bijvoorbeeld een heel belangrijke economische activiteit. Zij hadden troosteloze werkloosheid verwacht. Dit is geen echte slum, was hun reactie. (lacht) Dat is meteen mijn belangrijkste punt: een sloppenwijk is meer dan een maatschappelijk-sociaal fenomeen, het is ook een industrie."

Armen kijken

Het is een goede zaak dat bezoekers kennismaken met "alle facetten van een land", vindt Van Broeck. "Zo leren ze ook dat het dagelijkse leven in dergelijke buurten veel meer is dan armoede en moord. Maar het mag geen 'armen kijken' worden. Toeristen doen in het buitenland soms zaken die ze thuis niet durven: zoals ongegeneerd binnengluren in huizen."

Sloppenwijktoerisme kan wel degelijk een positieve rol spelen voor de wijk, vindt Vanbroeck. "De belangrijkste vraag is dus: wie verdient er aan het bezoek, en zijn de bewoners akkoord met dergelijke rondleidingen? In het verleden waren dergelijke trips in handen van welvarende, goed georganiseerde Brazilianen die onder het mom van duurzaamheid een klein bedrag aan de lokale gemeenschap schonken. De grote winsten streken ze zelf op."

Dat is nog steeds het geval, zegt Felzer. "Ik ken één operator die heel sluw twee vliegen in één klap slaat: een deel van de opbrengst gaat naar een kinderdagverblijf. Ouders hebben opvang om te gaan werken, toeristen nemen foto's van kinderen die dankzij hun bijdrage kunnen spelen."

Voor achterbuurttoerisme hoeft de avontuurlijke reizigers overigens de oceaan niet over. In de Franse banlieues en in minder gefortuneerde buurten in New York en San Fransisco. Daar trekt de organisatie The Urban Safari volop de kaart van de ironie: gehuld in safaripak en tropenhelm worden nieuwsgierige bezoekers in een jeep met zebraprint naar achterbuurten gebracht. It's a jungle out there.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234