Zaterdag 14/12/2019

Slechterik van alle tijden

Nu het ongenoegen het afgelopen jaar een hoogtepunt heeft bereikt, en niet meteen beterschap in zicht is, gaat Olympique Dramatique aan de slag met Richard III. In de 420 jaar nadat Shakespeare over 'de winter van 't malcontement' heeft geschreven, is het stuk ontelbare keren opgevoerd, maar de vileine, gebochelde tiran blijft relevant, zeker in Trump-tijden.

"Verschrikkelijk slinks en sluw": zo omschreef Peter Van den Begin onlangs in Winteruur de Engelse koning Richard III, door Shakespeare vereeuwigd in het gelijknamige koningsdrama, en nu herwerkt door Olympique Dramatique in Risjaar Drei - met Van den Begin in de hoofdrol. "Het vleesgeworden kwaad", had hij nog over zijn personage, een gebochelde, gewetenloze machtswellusteling, te vertellen.

Risjaar Drei is het meest recente hoofdstuk in de lange, indrukwekkende opvoeringsgeschiedenis van Richard III, het beroemdste van Shakespeares koningsdrama's. De schier eindeloze lijst van acteurs die in de huid kropen van de vileine, misvormde koning leest als een who's who van de acteergeschiedenis: Laurence Olivier, Ian McKellen, Al Pacino, Ralph Fiennes en, dichter bij huis, Jan Decleir, die Risjaar Modderfokker Den Derde vertolkte in Ten Oorlog!, een marathonbewerking van de koningsdrama's door Tom Lanoye en Luk Perceval.

De aantrekkingskracht van Richard/Risjaar blijkt even onuitputtelijk als ondoorgrondelijk. Al Pacino wijdde er in 1996 een documentaire aan, Looking For Richard. Kevin Spacey, die Richard in 2011 vertolkte in een opvoering van regisseur Sam Mendes, ging bij de Engelse koning de inspiratie halen voor zijn rol als de machtsgeile, manipulatieve politicus Frank Underwood in de Netflix-reeks House of Cards - de terzijdes waarin Underwood in de camera kijkt en zijn plannen deelt met de kijker, komen zo uit Richard III. En de Amerikaanse president Abraham Lincoln, een grote fan van het stuk, werd door zijn tegenstanders beschouwd als een even grote tiran als Richard zelf. Dat Lincolns uiteindelijke moordenaar, de acteur John Wilkes Booth, de rol zelf nog had gespeeld, is op zijn minst een akelig toeval te noemen.

Fascinatie voor het kwaad

Dat een groot deel van Richards aantrekkingskracht schuilt in zijn doortraptheid, lijkt buiten kijf te staan. "Hij is een tot verbeelding sprekende figuur", vertelt Stijn Van Opstal, die samen met zijn Olympique Dramatique-kompaan Tom Dewispelaere verantwoordelijk is voor de tekst en de regie van Risjaar Drei. "Elke koning van Shakespeare is een archetype. Er is de held, de decadente koning, de rechtvaardige, de twijfelaar, en Risjaar is de meest aantrekkelijke om op te voeren: misvormd, door en door slecht, maar ook eloquent en geestig."

Richards eloquentie én zijn kwaadaardigheid blijken meteen uit zijn openingsmonoloog - de befaamde 'winter of our discontent'-speech - waarin hij zijn misvormde lelijkheid beschrijft en stelt dat hij "voorbestemd is om een schurk te zijn", wat niet alleen afkeuren opwekt, maar ook interesse. "We hebben een soort fascinatie voor het zelfbewuste kwaad", legt Frank Albers, literatuurprofessor en Shakespeare-kenner (Universiteit Antwerpen) uit. "Dat is een oud motief. We vinden Caïn ook interessanter dan Abel, en Iago fascineert meer dan Othello. We koketteren graag met de donkere kant van de condition humaine."

We zien zulke slechteriken ook liever op het podium dan in het echte leven, maar zijn kwaadaardigheid en machtswellust maken dat Richard vaak wordt opgevoerd als metafoor voor andere tirannen - de verfilming uit 1995, met Ian McKellen in de titelrol, speelt zich af in de jaren 30, en de schaduw van Hitler hangt over Richard. Ten tijde van de Amerikaanse burgeroorlog schilderden tegenstanders van Lincoln de Amerikaanse president af als een tiran, door hem met Richard III te vergelijken. Spacey zag in 2011 een link met de Libische dictator Muammar Kadhafi, en Ralph Fiennes, die Richard afgelopen zomer vertolkte, vergeleek hem met Michael Gove, een van de architecten van de brexit. En nu een grofgebekte, misogyne machtswellusteling president van de VS is, is ook de parallel met Donald Trump snel getrokken.

Echo's van Trump

"Elke tijd heeft zijn monsters, en je zal nu zeker echo's horen van Trump of Poetin, maar dan wel op een entertainende manier", legt Tom Lanoye uit. "Dat is de functie van toneel: behalve prachtige taalkunst - Shakespeare is in de eerste plaats altijd een literaire beleving - is het ook een meetlat om de actualiteit op te meten."

In oktober publiceerde Shakespeare-kenner Stephen Greenblatt in de New York Times een artikel met de kop 'Shakespeare Explains the 2016 Election'. De naam Trump viel niet één keer, maar Greenblatts analyse van Richard III - een personage met "een vreemde, obsessieve vastbeslotenheid om een doel te halen dat onmogelijk ver weg leek, waarvoor hij niet de juiste kwalificaties of de juiste bekwaamheid had" - las als een analyse van Trumps persoonlijkheid - kwaad, jaloers, gefrustreerd. "In Richard III wordt de samenleving gruwelijk ontleed. Niemand houdt Richard tegen, niemand stopt hem", aldus Lanoye. "En hij is huiveringwekkend narcistisch. Ik vrees dat je niet om de gelijkenissen met Trump heen kunt."

Machtsgeile despoten, met een complex over hun lichamelijke misvormdheid (Richard had zijn bochel, Trump heeft zijn kleine handen), zijn van alle tijden, blijkt uit onze eigenste 'winter van 't malcontentement'. "Er zit troost in dat de Caligula's, de Nero's, de Richards van alle tijden zijn", aldus Van Opstal. "Nu, historisch gezien valt het waarschijnlijk nog wel mee met Richard: het stuk was geschreven in opdracht van de Tudors (de toenmalige Engelse dynastie, EWC) om hun voorganger wat slechter voor te stellen dan hij eigenlijk was."

Van Opstal wil dan ook voorzichtig zijn met referenties aan Trump of andere dictators. "Er veranderen ook dingen. Natuurlijk zijn er vandaag nog de Poetins, de Erdogans en Dutertes, die met een gelijksoortige retoriek het volk aanspreken. Maar de verschillen zijn misschien nog beangstigender: want die democratische tirannen worden nog gedragen door het volk ook, en niet enkel uit angst of onderdrukking. Het is geen louter afgedwongen tirannie. Het lijkt wel alsof we als mensen af en toe kiezen om geregeerd te worden door gevaarlijke, onmenselijke, onempathische figuren."

Waarin liggen die verschillen dan? In Richards intelligentie en welbespraaktheid? "We mogen Richard ook niet beledigen", grapt Albers. "De gelijkenissen zijn er, helaas, maar ik denk dat Richard wel een stuk intelligenter is dan Trump." Het geweldige aan Richard III is, aldus Albers, dat je niet anders kunt dan te sympathiseren met een personage waarvoor je een morele afkeur voelt. "Hij vrijt zijn publiek op, door hen rechtsreeks aan te spreken. Hij praat bijna meer met het publiek dan met zijn fellow characters." Een trucje dat Frank Underwood uit House of Cards goed heeft begrepen om de kijkers aan zijn kant te houden.

Wreed en aimabel

Lanoye heeft zelfs medelijden met de bochelaar. "Richard III is zo fantastisch, omdat het geen bordkartonnen personage is. Naargelang het stuk evolueert, zie je de wanhoop toenemen. Op het einde wordt het monster toch deerniswekkend. Hij verliest alles, wordt een speelbal van zijn demonen. Dus leef je ook mee."

Ook Van Opstal wil Richard niet zomaar opzijzetten als een eendimensionale slechterik. "Er is een verschil tussen Richard en andere slechte Shakespeare-personages als Iago en Macbeth: deze is echt geestig, op een intelligente manier. Als hij op het einde om een paard roept, denk je als publiek: 'Geef hem rap een paard. Dan kunnen we nog even verder doen.' Hij is in de eerste plaats heel wreed, maar hij is niet het personage dat je wil zien sterven, hij heeft een aimabel kantje."

Het verhaal van Richard, of Risjaar, mag dan al eeuwenlang doorgaan, het lijkt hoe dan ook nog lang niet uitverteld. "Theater is een doorgeefspel", vertelt Van Opstal nog. "De canon moet blijven opgevoerd worden, anders houdt hij op te bestaan. Een bewerking van Richard III voelt dus niet echt aan als een krachtmeting met de geschiedenis, eerder als een opdracht. En Shakespeare was een van die grote denkers die theater gebruikte als medium. Als je de tijd neemt om die verhalen naast onze samenleving te leggen, kun je alleen maar met bewondering constateren: dit is eindeloos straf."

Risjaar Drei (Olympique Dramatique) gaat op 16 februari in première in Toneelhuis, Antwerpen. Daarna op tournee. Meer info: toneelhuis.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234