Zondag 16/06/2019

Interview

Slechte lucht is als 10 sigaretten per dag passief roken, waarschuwt expert

Tim Nawrot, professor Biologie en Geologie aan de UHasselt. Beeld Stefaan Temmerman

Voor de school gaan demonstreren of via de rechter betere luchtkwaliteit afdwingen: steeds meer burgers protesteren. Terecht, vindt milieu-epidemioloog Tim Nawrot. "Bij sommige baby’s zien we ook DNA-schade."

"Ze hebben een punt", zegt professor Tim Nawrot over de organisaties die een dagvaarding indienden tegen de Vlaamse regering omdat die te weinig onderneemt tegen luchtvervuiling. Samen met Greenpeace, dat eerder al de Vlaamse regering in gebreke stelde omdat ze geen representatieve metingen had gedaan van de luchtkwaliteit, dagvaardden de Antwerpse actiegroepen Ademloos en Straten-Generaal de Vlaamse overheid omdat het luchtsaneringsplan voor hun stad niet ver genoeg gaat. Ondertussen protesteren steeds meer ouders voor de scholen van hun kinderen tegen de slechte lucht.

“Op sommige plaatsen haalt de lucht niet eens de Europese bodemwaarde, terwijl we weten dat die te laag is”, betoogt Nawrot, die aan de UHasselt de effecten van luchtverontreiniging op onze gezondheid bestudeert. “Europa laat meer toe dan de Wereld­gezondheids­organisatie (WHO), die de grens voor fijnstof op 10 microgram per kubieke meter lucht legt. Europa hanteert op dat vlak een grens van 25 microgram. In België voldoen we op de meeste plaatsen wel aan die 25 microgram, maar voor stikstofdioxide, waarvoor Europa een grenswaarde toepast van 40 microgram per kubieke meter lucht, is er op veel plekken wél een overschrijding van de norm.”

Volgens IRCEL, de Intergewestelijke Cel voor het Leefmilieu, is de luchtkwaliteit de afgelopen jaren nooit zo goed geweest.

Tim Nawrot: “Dat klopt: de luchtkwaliteit verbetert, de problemen waren vroeger groter dan nu. Zeker in de jaren 50, het tijdperk van de steenkool en de oude industrie. Toen zag je de zwarte roet uit de schoorstenen komen. Maar we zijn er nog niet: 4 procent van de ziektelast in België wordt veroorzaakt door luchtverontreiniging. Daarmee behoort luchtverontreiniging tot een van de belangrijkste risicofactoren voor de volksgezondheid, net zoals overgewicht. Dat is nogal wat.”

Wat zijn de grootste boosdoeners?

“Stikstofdioxide, fijnstof en roet. Stikstofdioxide is een gas, roet en fijnstof zijn deeltjes waarvan de kleinste partikels via de longen in de bloedbaan terechtkomen. Dieselroet is het meest toxisch, fijnstof is een deken dat zich over een regio uitstrekt. In de stad is de concentratie fijnstof hoger dan op het platteland, maar de verschillen zijn minimaal, terwijl er voor stikstofdioxide en roet wel een duidelijk contrast is – soms zie je een verschil van straat tot straat.

“Joggen in de stad kan, als je je route veilig kiest. Rond de Singel zit je gemakkelijk aan 500.000 deeltjes fijnstof per kubieke meter lucht; in een autovrije straat of in het Middelheimpark kom je maar aan 15.000 deeltjes.”

Als we de normen van de WHO op Vlaanderen toepassen, is er nergens een plek met zuivere lucht. Zijn de normen van de WHO te streng of die van Europa te zwak?

“De WHO wil haar normen voor fijnstof nog strenger maken en de grenswaarde van 10 naar 8 microgram per kubieke meter lucht brengen, omdat er voor fijnstof geen veilige drempelwaarde is. Dat we in Europa hogere grenswaarden hebben, komt door het werk van lobbygroepen.

“Trouwens: je kunt de WHO-norm niet halen op één facet. Het verkeer helemaal afschaffen, zal het probleem van fijnstof niet oplossen. Je haalt er lokaal wel de stikstofdio­xide en de roet mee weg, maar ook de landbouw produceert fijnstof – de smog in Parijs bevat ammoniakdeeltjes die afkomstig zijn van de intensieve veeteelt in Nederland en West-Vlaanderen. Dat maakt van fijnstof een internationaal probleem.”

Volgens Mathias Bienstman van de Bond Beter Leefmilieu werkt het en-enbeleid van de Vlaamse regering niet: een groeiende veestapel of wagenpark kunnen nooit tot minder vervuiling leiden.

“Ik hoed me om aan politiek te doen – als wetenschapper lever ik de feiten, het beleid moet er zijn plan maar mee trekken. Er zijn wel degelijk inspanningen gebeurd: benzine is goedkoper geworden en er worden minder dieselauto's verkocht. Anderzijds kun je je vragen stellen bij de aanleg van het Deurganckdok. Een havenuitbreiding zal meer containers en dus meer verkeer met zich meebrengen, terwijl we nu al stilstaan op onze wegen.

“Hetzelfde met de landbouw: men wil blijven groeien. Europa kan de normen die ze nu voor zich uit schuift, niet blijven ontlopen. We zullen in de richting moeten gaan van de WHO en daarvoor zullen we een tandje moeten bijsteken.”

“Schone lucht zou een basisrecht moeten zijn. We vinden het normaal om gezond drinkwater te hebben – voor de lucht zou dat ook moeten zijn. Het is erg om vast te stellen dat mensen moeten demonstreren aan scholen en naar de rechtbank moeten stappen om dat recht op te eisen. Dat is niet meer van deze tijd.”

Tim Nawrot: "Ziekenhuizen, rusthuizen en crèches horen niet thuis langs drukke wegen of in straten met stilstaand verkeer, waar de slechte lucht niet weg kan." Beeld AFP

Ook wij passen ons gedrag maar met mondjesmaat aan. Omdat we de gevolgen van luchtverontreiniging niet rechtstreeks zien?

“Een verhoging van een risico is altijd moeilijk om juist in te schatten. Het is ook niet gemakkelijk om daar als wetenschapper over te communiceren, omdat er snel naar hysterie wordt geneigd. Risico’s zijn er altijd en onze gezondheid wordt niet alleen bepaald door de lucht die we inademen. Ook onze voeding, genen en een portie geluk spelen mee. We weten dat luchtverontreiniging zo ongeveer inwerkt van de geboorte tot het overlijden – van een lager geboortegewicht over ziektes tot vroegtijdige sterfte.”

Kun je fijnstofdoden aanwijzen?

“Nee, net zoals je niet kunt zeggen dat iemand een hartinfarct heeft gekregen door verhoogde bloeddruk. Het is een samenspel van risicofactoren.”

In Nederland worden er 12.000 sterfgevallen per jaar gelinkt aan slechte lucht.

“Van fijnstof inademen ga je niet dood, maar luchtverontreiniging verkort de levensduur met een jaar en het verergert een aantal ziekten – eigenlijk gaan we allemaal iets sneller dood door fijnstof. We kennen de effecten van luchtverontreiniging door onderzoek uit te voeren op dieren. Uit grootschalige bevolkingsstudies kennen we ook de correlaties tussen meer blootgesteld worden aan slechte lucht en het risico op meer ziekten en overlijdens.

“Die kunnen we vertalen naar de impact op verschillende landen. Zo weten we dat op dagen dat de luchtverontreiniging piekt, er meer hartinfarcten zijn. We zijn trouwens geneigd te denken dat slechte lucht vooral astma veroorzaakt, maar het zijn de cardiovasculaire aandoeningen – hartinfarcten, beroertes, hartritmestoornissen – die bovenaan de lijst staan.”

U hebt ook ontdekt dat luchtverontreiniging negatief inwerkt op de cognitieve vermogens van kinderen. Maakt slechte lucht ons dommer?

“Niet dommer als in minder intelligent, maar kinderen die opgroeien in een regio met minder luchtverontreiniging kunnen zich beter concentreren dan kinderen in een regio met een slechte luchtkwaliteit. Ze reageren sneller tijdens herkenningstesten.”

Het contrast stad-platteland doemt daarbij op, maar kun je die opdeling nog maken in een verstedelijkt gebied als Vlaanderen?

“Nee. Iemand die in het centrum van Antwerpen in een autovrije straat woont, wordt minder blootgesteld aan luchtvervuiling dan iemand die in een landelijke gemeente langs een drukke steenweg woont.”

U zei daarnet dat slechte lucht een invloed heeft van bij de geboorte, maar eigenlijk gebeurt het nog vroeger: al in de baarmoeder speelt luchtverontreiniging een rol.

“Dat is gebleken uit een van mijn onderzoeken, dat deel uitmaakt van een Europees project dat veroudering bestudeert. Klassiek gebeurt dat bij oude mensen, waar men op celniveau de veroudering onderzoekt. Maar ik vroeg me af op welke leeftijd veranderingen op celniveau ontstaan.

“Er bestaat een wonderlijke manier om veroudering te meten en dat is de lengte nagaan van telomeren, de uiteinden van onze chromosomen. Telomeren hebben als enige functie ons DNA te beschermen. Ze verkorten bij het ouder worden, bij iedereen. Iemand met kortere telomeren bij het begin van het leven en bij wie een versnelde verkorting optreedt, zal sneller ziektes ontwikkelen dan iemand die met lange telomeren start.

“We weten dat rokers gemiddeld tien jaar minder leven omdat het effect van roken op de telomeerlengte een extra veroudering van tien jaar met zich meebrengt. Als je dat toepast op luchtverontreiniging, dan zie je dat bij ouderen, ongeacht waar ze wonen, de telomeerlengte verkort met 16 procent bij 5 microgram fijnstof.

“Ik vroeg me af of dat effect ook vroeg in het leven kan worden opgetekend. Om dat vast te stellen, volgen we 1.500 moeders en baby's op in Limburg. Uit de telomeerlengte van pasgeboren kinderen konden we al afleiden dat luchtverontreiniging via de longen van de moeder de foetus in de placenta bereikt, wat maakt dat er baby's met 7 procent kortere telomeren worden geboren.”

“Bij sommige baby's zien we ook DNA-schade bij meer luchtverontreiniging. We weten niet wat de impact daarvan zal zijn – ik wil niet gezegd hebben dat die kinderen meer kans op kanker hebben. Maar je kunt nu al zeggen dat slechte lucht vroeg in het leven een ongunstige rol speelt.”

Tim Nawrot: "Vlaanderen is, samen met de Po-vlakte in Italië, de slechtste leerling van Europa." Beeld Stefaan Temmerman

Wonen in de stad vergroot het gezondheid­srisico: eerder stelde u vast dat stadskinderen meer roet in hun urine hebben dan plattelandskinderen, een onderzoek dat onlangs herhaald werd in het VRT-programma Pano.

“Dat onderzoek heeft ons zelfs een primeur opgeleverd. We wisten dat we cadmium en hormoonverstoorders in urine konden meten, maar luchtverontreiniging opsporen via roetdeeltjes: dat was nog nooit gebeurd. Uit een studie bij 300 kinderen konden we opmaken dat de deeltjes via de longen in de bloedbaan terechtkomen, maar ze blijven daar niet: ze komen ook in de bloedvaten terecht.”

Hoe gevaarlijk is dat? Is er een verschil tussen roetdeeltjes inademen en roetdeeltjes terugvinden in urine?

“Bij het inademen zullen we veel deeltjes weer uitademen. Als je roetdeeltjes in urine terugvindt, betekent dat dat de deeltjes in elk orgaan zijn geweest. Overigens komen roetdeeltjes niet alleen via de longen in ons lichaam terecht, via de geurzenuw bereiken ze rechtstreeks de hersenen. Er zijn studies die wijzen op een verhoogd risico op dementie bij mensen die meer zijn blootgesteld aan roetdeeltjes.”

U zit op een berg van nieuwe kennis over onze gezondheid en toch hoedt u zich voor politieke uitspraken. Maar je kunt toch niet anders dan op basis van deze feiten gevolgen trekken? Hans Bruyninckx, directeur van het Europees Milieuagentschap, liet in Pano duidelijk verstaan dat we geen nieuwe scholen meer moeten bouwen langs drukke banen.

“Dat lijkt me evident, net zoals ziekenhuizen, rusthuizen en crèches niet thuishoren langs drukke wegen of in street canyons – straten met stilstaand verkeer tussen flatgebouwen, waar de slechte lucht niet weg kan.”

Waarop moeten we ons concentreren om de luchtkwaliteit te verbeteren?

“Nadenken over de verdere havenuitbreiding, waardoor er meer verkeer zal komen. We zitten al zo dicht op elkaars lip, willen we ons transitland nog verder uitbouwen? De OESO heeft berekend dat de kost van fijnstof op de gezondheid in ons land 17 miljard euro bedraagt. Zeventien miljard euro: dat is niet niks, en dan hebben we het nog niet over de geluidsoverlast of de beschikbaarheid van onze ruimte. Er wordt vaak gezegd dat je niet goed wijs bent als je tegen de uitbreiding van een haven bent – dan ben je een 'activist'. Maar de cijfers spreken voor zich.

“Ook het gebruik van verbrandingsmotoren zou aan banden gelegd moeten worden – meer elektrisch rijden dus. Ten slotte moeten we de veestapel verkleinen om de ammoniakuitstoot in de landbouw terug te dringen. Wij telen echt te veel vlees. Hoe absurd is het trouwens dat het voedsel voor onze dieren uit Zuid-Amerika komt, dat we de mest van de beesten moeten exporteren omdat we die hier niet kwijt kunnen, waarna we hetzelfde doen met het vlees? Dat is niet duurzaam.”

Hoe nuttig is een lage-emissiezone binnen de Singel van Antwerpen, terwijl een kilometer verderop in de haven elke dag containerschepen aanmeren met reusachtige dieselmotoren?

“Voor het fijnstof is zo'n emissiezone nauwelijks een verbetering, maar voor roet en stikstofdio­xide heeft het mogelijk wel zijn nut. Veel wonderen moet je er echter niet van verwachten. Het gaat vooral over bewustwording: steden moeten zorgen voor aangenaam wonen met parkings buiten de stad, beter openbaar vervoer en elektrische taxi's.”

Ondertussen maakt onze regering jacht op houtstokers. Terecht?

“Een houtkachel doet behalve fijnstof ook grof stof uit de schouw komen. Zelfs zonder metingen weet je gewoon dat hout verbranden niet gezond is – je ziét het. Wonen in de rook van een houtkachel is niet gezond, een houtkachel moet dan ook niet continu gebruikt worden. Maar op dagen met veel wind en met droog hout moet het kunnen om af en toe een houtkachel aan te maken.”

Zijn er plekken in België waar de lucht wel nog goed is?

“Ten zuiden van Samber en Maas, in de provincie Luxemburg: minder bevolkingsdichtheid, minder verkeer, minder menselijke activiteit. Vlaanderen is, samen met de Po-vlakte in Italië, de slechtste leerling van Europa. Ook in het industriegebied van Zuid-Polen rond Katowice, in delen van Tsjechië en rond steden als Barcelona en Parijs is de lucht van slechte kwaliteit.”

En de overheid beseft niet hoe ernstig de toestand is.

“We hebben ooit uitgerekend dat als je cocaïne snuift, je de uren nadien 23 keer meer kans hebt op een hartinfarct. Bij luchtverontreiniging is dat amper 1,05 keer meer. Maar bij de bevolking wordt 5 procent van alle hartinfarcten uitgelokt door luchtvervuiling en minder dan één procent door cocaïne. Een veelgemaakte denkfout: we denken dat 1,05 keer meer verwaarloosbaar is, maar omdat we allemaal worden blootgesteld aan slechte lucht, kan dat aantal toch belangrijk zijn voor de volksgezondheid.

“Dat de WHO de luchtnormen nog strenger wil maken, is op basis van de recente wetenschappelijke inzichten terecht. Maar mensen zijn gewoontedieren, verandering vraagt tijd. In de jaren 50 konden we ons niet voorstellen dat roken schadelijk was, in de jaren 80 werd passief roken weggelachen. En pas nu beginnen we in te zien dat luchtverontreiniging in feite een verdunde vorm is van roken. De European Respiratory Society heeft aangetoond dat slechte lucht inademen langs Europese wegen hetzelfde is als tien sigaretten per dag passief roken – we nog hebben nog wel wat werk.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden