Woensdag 20/10/2021

Slapend het nieuwe millennium in

Op het Museumeiland in Bonn loopt naar aanleiding van het nieuwe millennium een ambitieuze dubbeltentoonstelling, Zeitwenden. In Rückblick wordt teruggeblikt op keerpunten uit de geschiedenis van de kunst, voor Ausblick vroeg Jan Hoet aan negentig hedendaagse kunstenaars hoe zij de dingen zagen op het einde van deze eeuw. Kunnen er tendensen worden afgeleid uit het werk van de negentig artiesten? Blijkbaar zijn er verrassend veel die de millenniumwisseling slapend willen doorbrengen en een bed presenteerden.

Rückblick en Ausblick vonden onderdak in respectievelijk een vleugel van de Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland en in het volledige Kunstmuseum Bonn. Beide gebouwen, enkele jaren geleden geopend, liggen op een steenworp van elkaar op de Museumsmeile van Bonn. De vroegere hoofdstad van Duitsland hoopt onder meer met dit museumeiland zijn internationale ambities te blijven waarmaken. Van het budget van Zeitwenden kunnen Belgische musea overigens alleen maar dromen: 155 miljoen frank, waarvan twee derde werd bijeengebracht door sponsoring. Al dat geld dient gelukkig niet voor een spektakel à la Millennium Dome in Londen. Verschillende kunstenaars ontwierpen speciaal voor Ausblick een werk voor een bepaalde ruimte in het Kunstmuseum en verbleven een tijdlang in Bonn. Bovendien zetten de organisatoren een promotiecampagne op die ze als 'agressief' omschrijven.

Hoewel Rückblick en Ausblick door één team werden geconcipieerd, zijn beide gedeelten uiteindelijk erg verschillend opgevat. In zekere zin is dat logisch. Het verleden kunnen we min of meer beschrijven, we kunnen orde scheppen in wat hoofd- en bijzaken zijn gebleken, verklaringen en interpretaties geven. Dat is dan ook gebeurd voor Rückblick. Frank Günter Zehnder, directeur van het Rheinische Landesmuseum Bonn, bouwde zijn tentoonstelling op rond enkele specifieke tijdsperioden. Bij de selectie vertrok hij van de vraag wat nu precies de kenmerken zijn van een Zeitwende, een keerpunt in de geschiedenis. Er waren twee criteria: is de communicatie door een bepaalde ontwikkeling veranderd? Zijn er vandaag nog resultaten van deze evolutie? Zehnder kwam uit bij de media. Mensen zijn steeds nauwkeuriger, sneller en over een grotere afstand beginnen communiceren. Eerst ontstonden sculpturen en de kunst tout court, later het schrift, de boekdrukkunst, film en fotografie, en de nieuwe media. De vijf perioden die daarmee samengaan zijn de prehistorie, de Romeinse tijd, de 15de en 16de eeuw, de 19de eeuw en de 20ste eeuw.

Uitspraken doen over de toekomst is veel moeilijker. Welke richting zal het uitgaan met de mens, de wereld en de kunst? We kunnen slechts vermoedens koesteren, of fantaseren. Een perspectief op een langere periode, de komende tweeduizend jaar bijvoorbeeld, hebben we niet. Nemen we in het jaar 4000 nog de bus of zoeven we individueel door de lucht, zoals in de strips? En, delicater, hoe zullen de relaties tussen de geslachten evolueren? Onze blik reikt niet ver vooruit. Als je niet over het talent van Jules Verne beschikt, kun je slechts proberen uit het verleden en het heden af te leiden wat de nabije toekomst zou kunnen brengen.

Aan de kunstenaars in Ausblick werd gevraagd hun visie op het huidige tijdsscharnier te geven en er met hun werk op te reageren. Daar werd geruststellend aan toegevoegd dat ze zich daarom niet als profeten moesten gaan gedragen. Jan Hoet, conservator van het SMAK in Gent, legde de contacten met de artiesten. Hij bemiddelde tevens bij debatten of als het directiecomité van Zeitwenden bepaalde beslissingen moest nemen. De grote namen zijn vertegenwoordigd: Marina Abramovic, Georg Baselitz, Christian Boltanski, Louise Bourgeois, Gilbert & George, Ilya Kabakov, Mike Kelley, Anselm Kiefer, Juan Muñoz, Thomas Schütte. 'Openheid' werd vooropgesteld: alle media konden worden gebruikt en de kunstenaars komen van over heel de wereld. Uit België werd Wim Delvoye uitgenodigd, die zijn video met macro-opnamen van uitgeknepen puistjes op romantische muzak toont.

Rückblick is zeker geen saaie kunsthistorische expositie geworden. Het is in zekere zin een conceptuele kunsthistorische tentoonstelling, al is dat concept onvermijdelijk voor discussie vatbaar. Hoewel het schrift in het Nabije Oosten ontstond, brengt Zehnder die ontwikkeling in verband met de Romeinse overheersing. Voorts wordt van de bezoeker veel inleving verwacht, maar het is de vraag of dat lukt als de achterliggende ideeën niet eerst even worden geëxpliciteerd. Al valt het met de symboliek bij de prelude tot de tentoonstelling nogal mee: in de open lucht werd een Chevrolet opgesteld die enkele jaren geleden door een meteoriet werd getroffen. En het hele tentoonstellingsparcours door hangen er wimpels waarop schrijvers en filosofen worden geciteerd - nog een manier om de toeschouwer in het thema onder te dompelen.

Centraal in de eerste zaal pronkt de kleine, wereldberoemde Venus van Willendorf, een stuk dat normaal nooit wordt uitgeleend door het Natuurhistorisch Museum van Wenen. Het rondborstige kleinood in zandsteen, een vruchtbaarheidssymbool, is zo'n 25.000 jaar oud, en een van de oudste bewijzen van 's mensen vermogen om abstract te denken en een sculptuur te vervaardigen. In de zaal van de prehistorie staat ook een herbarium met levende kakkerlakken: beestjes waarvan de structuur al tienduizenden jaren lang dezelfde is. 'Macht van tekens - tekens van macht' gaat er vooral over hoe de Romeinen de Germaanse volkeren overheersten, onder meer omdat zij het schrift beheersten. De munten uit een Keltische goudschat droegen nog geen opschrift, Romeinse exemplaren wel.

Het zaaltje gewijd aan de 15de en 16de eeuw, de overgang van de Middeleeuwen naar de Renaissance, toont aan hoe een realistischer afbeelding (van de goddelijke figuren bijvoorbeeld) stilaan ingang vond in de schilder- en beeldhouwkunst. Dankzij de boekdrukkunst konden nieuwe ideeën beter worden verspreid: er wordt een exemplaar gepresenteerd van de eerste in het Duits gedrukte bijbel, de Mentelin-bijbel uit 1459. Grappig is het schilderij van trompe-l'oeil-artiest Giuseppe Arcimboldo (1530-1593). Zoals hij menselijke figuren schilderde die bij nader toezien helemaal uit fruit en groenten zijn opgebouwd, maakte hij ook een ventje uit boeken, 'De bibliothecaris'.

Nieuwe voertuigen (de trein en de auto), nieuwe communicatiemiddelen (telegraaf en telefoon) maar ook een nieuwe manier om de werkelijkheid vast te leggen (film en fotografie) maakten van de 19de eeuw een nieuw keerpunt. De beroemde plaatjes van Eadweard Muybridge, Animal Locomotion, de aanloop naar het bewegende beeld, konden in deze afdeling niet ontbreken.

Onze eeuw is in de ogen van samensteller Zehnder een sombere. Ondanks een vloedgolf van communicatiemiddelen is de mens nooit eenzamer geweest. Dat is tenminste de boodschap van dat ene kunstwerk dat de 20ste eeuw symboliseert, de overbekende video-installatie Anthro/Socio (Rinde Spinning) uit 1992 van Bruce Nauman, gemaakt voor documenta in Kassel. Een kale man, van wie alleen het hoofd wordt getoond en die voortdurend ronddraait, scandeert op monotone en irriterende wijze: "Eat me, feed me, hurt me, anthropology, sociology".

Van Nauman naar de negentig hedendaagse kunstenaars in het vlakbij gelegen Kunstmuseum is het maar een kleine stap. Toch maakt de combinatie van Rückblick en Ausblick duidelijk dat je met heel andere ogen naar een (kunst-)historische expositie kijkt dan naar een van hedendaagse kunst. Afbeeldingen van prehistorische schilderingen zijn zo aanlokkelijk vanwege de afstand tussen de makers en ons. Er hangt een zweem van mysterie rond. Dat mensen dat 30.000 jaar geleden al konden maken! Ook de documentaire waarde is belangrijk. Zelfs de video van Nauman begin je in zo'n context meer als een tijdsdocument te beschouwen.

Voor hedendaagse kunst zijn de verwachtingen hoger gespannen. Ze moet nú een zin geven, de ogen openen. Als ze dat niet doet, dan moet ze ons tenminste verrassen, ons een kick geven of een lach ontlokken. Nogal wat kunstenaars spelen daarop in maar maken zich ervan af met een gimmick, een vondstje.

In het Kunstmuseum zijn de werken over alle hoeken en kanten verspreid. De ene artiest nam zijn intrek in een klein videozaaltje, de andere in de grote hal, een derde kreeg de trap, een vierde de garderobe. Ausblick wordt daarmee tegelijk een ontdekkingstocht door de indrukwekkende architectuur van het museum. Een rangorde tussen de werken valt nauwelijks te ontwaren. En de kunstenaars hebben zich inderdaad niet als profeten gedragen. Visionaire voorstellingen van de toekomst zijn er nauwelijks. Verschillende kunstenaars lijken overigens eerder het thema te hebben aangepast aan hun al geconcipieerd of elders verwezenlijkt werk, dan dat het werk zou zijn geïnspireerd door het thema.

Installaties en videokunst zetten de toon. De mogelijkheden van de nieuwe media werden niet bepaald uitvoerig geëxploreerd. Vadim Zakharov maakt er in het grappige Don Quijote gegen das Internet wel een allusie op. De bezoeker kan in een bed kruipen en een videobrilletje opzetten waarmee hij het achterste van een paard ziet, alsof hij er, Quijote gelijk, zelf omgekeerd op zit. Aan de wanden hangen foto's die verwijzen naar de Spaanse held, en waarop vragen zijn aangebracht als: 'Is it possible to go backwards into the future (even if it is virtual)'. De Chinees Xu Bing installeerde met Your surname, please een zogezegde vertaalmachine: wie zijn naam intikt, krijgt hem even later te zien in Chinese kalligrafietekens. Bij nader toezien blijken die Chinese karakters eigenlijk gewoon de Romeinse letters van de naam.

Verschillende kunstenaars brachten 'oud' en 'nieuw' samen. Dat levert soms een ontroerend beeld op. Maurizio Cattelan hing een 700 jaar oude en loodzware olijfboom omgekeerd aan het plafond van de traphal. Soms is het al wat flauwer. Cai Guo Qiang hing een klok uit de basiliek van Echternach aan de buitenzijde van het museum. Om het museum binnen te komen moet je onder de klok en over het cijfer '2000' lopen. Bij anderen is het pure gemakzucht, zoals bij Martin Walde met zijn Tie or untie. In de hal ligt een enorme wirwar van touwen. 'Touw' is een oud materiaal, een 'netwerk' verwijst naar de nieuwe tijd. Tja. Tracey Moffatt en Gary Hillberg maakten een collage van bestaande filmfragmenten over kunst. Van de idyllische landschapsschilders gaat het over naar de experimentele kunst om ten slotte te eindigen bij een nooit geziene beeldenstorm, begeleid door aanstekelijke dansmuziek van Pigbag. Is dit hun toekomstvisie?

Dat een theatraal element een meerwaarde kan bieden, bewijst de aangrijpendste bijdrage voor deze Zeitwenden, de installatie Rapture van de uit Iran afkomstige Shirin Neshat. Op twee tegenover elkaar gelegen wanden worden zwart-wit filmbeelden geprojecteerd. De toeschouwer zit er middenin. De beelden op de ene muur tonen een groep moslimvrouwen, in het zwart gekleed en gesluierd. Ze bevinden zich in een dorre vlakte. Op de andere wand zijn mannen in witte hemden te zien, ergens in een vesting. De bewegingen van beide groepen zijn echte choreografieën. Door de afwisseling tussen activiteit en niet-activiteit, actie en reactie tussen beide groepen, ontstaat een enorme spanning. Het laatste tafereel is erg dubbel. Zijn de wegvarende vrouwen en de wuivende mannen een teken van hoop, of juist niet? Neshat lost in elk geval de hoge verwachtingen in.

En dan zijn er die vele bedden. Marina Abramovic, de Spaanse Ana Laura Aláez, het Albanese echtpaar Flutura & Besnik Haxhillari: allemaal hebben ze hun bed meegebracht. Op de video van Klaus vom Bruch ligt iemand in bed. Rebecca Horn stapelde ledikanten op in een spiraal en laat af en toe een viool spelen. Van de 89 jaar oude Turkse operazangeres en kunstenares Semiha Berksoy werd de slaapkamer gereconstrueerd. Met veren hoed en boa, haar gelaat zwaar opgemaakt, zat ze enkele dagen geleden vanuit haar rolstoel haar kamer te bekijken. Het was een ontroerend beeld.

Heeft Tracey Emin met haar onopgemaakt bed dan al school gemaakt? Wellicht bestaat er gewoon een ontzettend groot verlangen naar rust, naar stilte na deze woelige eeuw vol overdonderende beelden. Misschien hebben de kunstenaars beter de tijdgeest gevat dan ze zelf beseffen.

De dubbeltentoonstelling loopt tot 4 juni 2000 . De Kunst- und Ausstellungshalle is geopend op di en woe van 10 tot 21 uur, van do tot zo van 10 tot 19 uur, gesloten op ma. Het Kunstmuseum is geopend van di tot zo van 10 tot 18 uur, woe van 10 tot 21 uur, gesloten op ma. Toegang tot de twee exposities: 15 mark. Informatie voor de Benelux 04/365.75.77 of www.zeitwenden.de.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234