Zondag 27/11/2022

Slachtpartij

Aan de stroom oorlogsliteratuur lijkt maar geen eind te komen. Uitgelezen-recensent Joseph Pearce volgt op de voet wat er verschijnt en brengt in deze rubriek verslag uit van zijn bevindingen.

Op 22 maart 1918 wreef Wilhelm II zich tevreden in de handen. Het Duitse offensief, de dag voordien begonnen, had het Britse Vijfde Leger ten zuidwesten van Saint-Quentin verrast en acht kilometer teruggeworpen. En toen mammoetkanonnen Parijs begonnen te bombarderen, beval de keizer de vlaggen in Duitsland uit te steken en kregen schoolkinderen een dag vrijaf. Ludendorff, zijn stafchef, was minder optimistisch. Van een doorbraak was geen sprake, wist hij. Veertien dagen later was de Duitse opmars gestuit en de laatste troef gespeeld. Voor het eerst gebruikt Lyn Macdonald ook uitvoerig Duitse getuigenissen om de gebeurtenissen tijdens de Kaiserschlacht te kleuren. Haar strategie is beproefd en effectief. Combineer een overzicht van de militaire strategieën met de memoires van individuele soldaten, en je krijgt een accuraat idee van hoe het er in de Grote Oorlog werkelijk toeging, zowel in de hoofdkwartieren als in de loopgraven. Wanneer Macdonald de krijgsontwikkelingen aansnijdt, creëert ze dankzij haar meeslepende stijl altijd spanning. Wanneer ze de soldaten aan het woord laat, kiest ze niet zozeer voor cruciale incidenten maar voor de kleine, alledaagse ongemakken waarmee soldaten te maken hadden. Een welbewuste keuze, want al haar oorlogsboeken willen in de eerste plaats de lezer overtuigen dat de Eerste Wereldoorlog niet werd beslecht door een "generatie die uit dwazen of slachtoffers bestond of uit schapen die blatend naar de slachtbank werden geleid". Zoals altijd toont Macdonald ook onbekende aspecten van de oorlog. Amerikanen die denken dat het reclamebord voor Dubonnet naar een plaatsnaam verwijst, Britse officieren die Chez Josephine in Amiens ongelooflijk lekkere friet eten, Duitsers die zich volvreten met Britse provisievoorraden zoals spek en witbrood en chocolade en daardoor het offensief vertragen. Deze soms grappige toetsen verhullen nooit dat er intussen een reusachtige slachtpartij aan de gang is.

Lyn Macdonald

Voorjaar 1918. Tot de laatste man

Oorspronkelijke titel: Spring 1918. To the Last Man

Vertaald door Irving Pardoen

Anthos, Amsterdam, 436 p., 27,95 euro.

Ooggetuigen

De nacht van 6 juni 1944. D-Day. Britse vliegtuigen stijgen op en trekken zweeftoestellen mee met paratroepen aan boord. De parachutisten zullen straks als eersten in Fort Europa landen. Het lijkt een vlucht zoals alle andere. Dan laat het vliegtuig de trekkabel los. "Zodra het (zweef)toestel zelfstandig vloog, stokten gezang, gepraat en gesprek. Het drong tot de mensen door waarnaar we op weg waren." Alleen ooggetuigen kunnen de oorlog zo direct en dramatisch oproepen. Max Arthur verzamelde honderden getuigenissen uit interviews door het geluidsarchief van het Imperial War Museum. Zogoed als alle oorlogsfronten krijgen aandacht, ook de minder bekende zoals de Slag om Malta of de mislukte aanval van de Canadezen op Dieppe. Aan stemmenvariatie evenmin een gebrek. Een Duits schoolmeisje maakt het bombardement op Dresden mee, een van de drie overlevenden van de 1400-koppige bemanning van de Britse slagkruiser HMS Hood vertelt hoe hij wordt gered, een Britse gevangene in Nagasaki ziet de atoombom vallen. Sommigen zijn meesterlijke vertellers. Je zit bij hen in een tank of op een torpedoboot, je rent achter hen aan in de oerwouden van Birma of op de stranden van Normandië. Omdat de Britse stemmen in de meerderheid zijn, valt het op hoe flegmatiek de grote meerderheid blijft wanneer alles rondom hen in vuur en vlam staat. De officieren en soldaten spreken ieder ook een andere taal. Soldaten nemen geen blad voor de mond, officieren drukken zich tactvol uit. De samensteller wilde de sfeer van de Tweede Wereldoorlog vangen: "het wachten, de voorbereiding, de actie en de gevolgen daarvan". Missie volbracht. Toch grijpt het boek in de eerste plaats aan omdat het de oorlog in al zijn gruwel en misdadigheid laat zien. Een helse machine die zowel helden en lafaards als brave zielen en onmensen zonder onderscheid tot pulp vermaalt.

Max Arthur

Vergeten stemmen van de Tweede Wereldoorlog

Oorspronkelijke titel: Forgotten Voices of the Second World War

Vertaald door Hans van Cuijlenborg

Mynx, Amsterdam, 600 p., 24,95 euro.

Waarheid & mythe

Wat gebeurde er echt tijdens de Slag bij Marathon? Of tijdens de Slag bij Cannae, toen Hannibal de Romeinen verpletterde? Was Alexander echt de Grote? Schreef Julius Caesar de waarheid toen hij Vercingetorix in Alesia belegerde? Waarom vernietigden Vespasianus en Titus de tempel van Salomon in Jeruzalem terwijl ze net hadden beloofd het joodse heiligdom te sparen? En kreeg Constantijn in een droom werkelijk de opdracht om een christelijk symbool te laten aanbrengen op de schilden van zijn soldaten? In Oorlogsmist is van meet af aan duidelijk dat geschiedschrijvers creatief met de feiten omspringen. Jona Lendering wil daarom waarheid van propaganda scheiden. Zijn deskundige "analyse van schijnzekerheid" heeft een ongemeen boeiend boek opgeleverd. Het overzicht begint met het Assyrische Rijk in de zevende eeuw voor Christus en eindigt met de ondergang van het Romeinse Rijk in de zesde eeuw na Christus. Een kleurrijke maar oorlogszuchtige stoet van Assyrische, Babylonische, Perzische, Griekse, Romeinse, Joodse en Germaanse hypermachten, supermachten, regionale machten, troonpretendenten en omhooggevallen arrivisten. Lendering probeert niet alleen door de oorlogsmist te zien. Iedere veldslag is ook een punt op een historische lijn. Wat voor militaire, politieke, sociale en economische ontwikkelingen vonden door de eeuwen heen plaats? Waarom kreeg een volk de overhand over een ander? Waarom was oorlog een lucratieve manier om een probleem op te lossen? Voorts maakt de oudheidkundige ook korte metten met mythes en andere vormen van bedrog. Zo is het grappig te constateren dat de ruziënde joodse sekten uit Monty Python's Life of Brian de werkelijkheid van de Joodse Opstand minder geweld aandeden dan de verslagen van gerespecteerde historici zoals Flavius Josephus of de geaccepteerde joodse opinies van vandaag. Een inspirerend boek dat tot nadenken uitnodigt en onze fascinatie voor oorlog en geweld onder nietsontziende woorden brengt.

Jona Lendering

Oorlogsmist

Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 407 p., 22,95 euro.

De Jiddische zaak

Een sjtetl in Oost-Galicië aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog. Omdat traditionele Joden en Joden met vooruitstrevende ideeën onder hetzelfde dak wonen, breekt het ene na het andere conflict uit, ook in het gezin van rebbe Jojne. Zijn vrouw noemt hem de politieman van God, want hij heeft niets anders te doen dan te bidden en anderen de les te lezen. Intussen zorgt zij voor het huishouden en de kinderen en verkoopt ze stoffen in een kraam. Maar er wachten Joden grotere uitdagingen. Vrouwenemancipatie, zionisme, socialisme, assimilatie en afvalligheid dreigen het stadje te overspoelen en de familiebanden uit elkaar te trekken. Voor Julian Stryjkowski (1905-1996) zijn dit geen rampen, maar zegeningen. Eindelijk zullen de Joden hun achterlijkheid afwerpen en de moderniteit omhelzen. Stryjkowski laat er geen twijfel over bestaan aan welke kant hij staat. Zijn Joden hullen zich in onwetendheid en bijgeloof, "de lompen van de slavernij. Een tweeduizendjarige slavernij. En zolang die slavernij zal voortduren, zolang zullen wij het verdienen te worden geminacht." Stemmen in het duister is geen nostalgische terugreis naar de goede, oude tijd. Een hekelschrift is het evenmin, daarvoor is de schrijver te nauw betrokken bij het wel en wee van zijn Joden. Als het kan, dan graag nuancering. Zo vraagt hij zich af of de Joden misschien beter naar Palestina zouden verhuizen. Of is het zionisme een utopie, niet meer dan de verhuizing naar een nieuw getto? Hoewel de vete tussen rebbe Jojne en rebbe Scharje de aandacht opeist, verliest Stryjkowski zich graag in anekdotiek. En omdat hij geen al te vlotte stijl hanteert en van de lezer verwacht dat hij de namen van de talloze personages onthoudt, beweegt het verhaal zich soms krakend voort. Een balsem is de Jiddische humor. Sprankelend en vol zelfspot. Alleen de nieuwlichters ontbreekt het aan humor. Toeval?

Julian Stryjkowski

Stemmen in het duister

Oorspronkelijke titel: Glosy w ciemnosci

Vertaald door Karol Lesman

De Geus, Breda, 416 p., 22,50 euro.

Holocaust

Een jaar voordat de dictator Ceaucescu van zijn troon werd gestoten, emigreerde Norman Manea (°1936) naar de Verenigde Staten. Nu wil hij zijn geboorteland opnieuw bezoeken. Maar de terugkeer bezorgt de schrijver kopzorgen. Vóór 1989 werd hij door de Roemeense pers als partijvijandig bestempeld. Na 1989 werd hij voor verrader, dwerg uit Jeruzalem en Amerikaans agent uitgescholden omdat hij een kritisch stuk had geschreven over de IJzeren Garde, de fascistische milities tijdens de Tweede Wereldoorlog. Waarom zou hij dan terugkeren? "Niets is (er) serieus, niets is oprecht, niets is waar in deze cultuur van grijnzende pamfletschrijvers. Maar vooral: niets is tegenstrijdig, niets is onverenigbaar." Uiteindelijk vertrekt hij toch. Als alles tegenvalt, kan hij nog naar het graf van zijn moeder. Manea ontpopt zich als een waardige zoon van het Roemeense volk. Gevangen tussen romantische bevlogenheid en ontluisterend sarcasme doet hij verslag van zijn innerlijke tweestrijd en van de tijd en ruimte waarin hij geboren is en opgegroeid. Vijf jaar was hij toen hij in een veewagen wakker werd en "ingeklemd tussen buren, familieleden en vrienden" naar Transnistrië werd gedeporteerd. Manea bezit een fenomenale scheppingskracht. Hij speelt graag literaire spelletjes, verandert even vaak van stijlregister als u en ik van ondergoed en schildert eerlijke portretten van nu eens belachelijke en dan weer aandoenlijke personages die hij op zijn weg is tegengekomen. Bovendien koppelt hij een grote eruditie aan een grote nauwkeurigheid. Maar bovenal blijft zijn geweten knagen. Zou hij dit boek wel schrijven? Een biografie, schreef Emil Cioran, is "een bad vol as, een goede oefening in zelfverbranding". En zou hij wel over de Holocaust schrijven? Holocaust is commercie, nietwaar? Gelukkig trekt hij zich van die dwaze opvatting niets aan.

Norman Manea

De terugkeer van de hooligan

Oorspronkelijke titel: Intoarcerea huliganului

Vertaald door Ellen Bredius

Meulenhoff, Amsterdam, 445 p., 24,90 euro.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234