Vrijdag 23/08/2019

Slaapgebrek sloopt lichaam en geest

Diabetes, overgewicht, slecht mentaal functioneren, een belabberd libido, hartfalen. Weinig slapen mag dan een statussymbool zijn op de werkvloer, nieuw onderzoek toont dat de mens slaapgebrek niet aankan. Tot op het diepste niveau, dat van de genen, meten onderzoekers grote schade op.

We zijn allemaal moe. En slapen lijkt de nieuwe seks: voor wie er te weinig heeft of de kwaliteit te wensen over laat, wordt het een obsessie. Met dat verschil dat slapen veel crucialer is voor ons functioneren dan seks. Tegelijkertijd heerst op de werkvloer de cultus van weinig slapen, zoals Arianna Huffington, de Amerikaanse stichtster van de nieuwssite Huffington Post, recent beschreef. De mediadame leefde jaren op te weinig slaap omdat dat nu eenmaal zo hoorde, tot ze op een dag wakker werd in een plas van haar eigen bloed. Ingestort en daarbij ergens tegenaan gestoten.

Sindsdien bepleit Huffington voldoende slaap in plaats van beknibbelen op slaap als de beste methode op de weg naar slagen en succes. Ze maakt daarbij brandhout van de 'time-macho's' die pochen over hoe weinig ze wel slapen en hoeveel ze wel presteren. "Dat klopt niet. Wie weinig slaapt, presteert zeer slecht", schrijft Huffington. Ze verwijst daarbij graag naar de kernramp in Tsjernobyl, de ontploffing van de spaceshuttle Challenger, de schipbreuk van olietanker Exxon Valdez. Telkens was slaapgebrek van medewerkers een cruciale factor bij die catastrofes.

Maar heeft Huffington de wetenschap aan haar kant? Heel wat nieuwe onderzoeksresultaten laten in ieder geval zien hoe vernielend (te) weinig slapen kan zijn. "Wel is het zo dat de hoeveelheid slaap die je nodig hebt genetisch bepaald is en dus varieert per persoon. Claimen dat iedereen acht uur slaap nodig heeft is geen goed idee omdat dat mensen met een slaapprobleem nog nerveuzer maakt, waardoor ze nog slechter slapen", zegt psychologe en slaapexperte Aisha Cortoos (UZ Brussel). Dat de impact van structureel slaaptekort op het lichaam behoorlijk nefast is, wordt evenwel steeds duidelijker. Een overzicht.

1. Hartfalen

Noorse cardiologen hebben ontdekt dat wie slaapproblemen heeft, drie keer meer risico loopt op hartfalen dan wie goede nachten heeft. Het onderzoek staat in het vakblad European Heart Journal en is gebaseerd op elf jaar observaties bij 50.000 mensen. Bij aanvang rapporteerde niemand hartfalen, een aandoening waarbij de spieren van het hart te verzwakt of te stijf zijn om het bloed evenredig en onder de juiste druk door het lichaam te pompen. Door de jaren heen rapporteerden de patiënten hoe ze sliepen. Bij wie slecht de slaap kon vatten, bleek het risico op hartfalen het grootst, met een drie keer hogere kans dan de goede slapers. Maar ook wie zich 's ochtends niet goed uitgerust voelt, loopt een - iets kleiner - verhoogd risico. Het verband tussen slecht slapen en een verzwakt hart blijft overeind, ook wanneer is gecontroleerd op roken, zwaarlijvigheid en andere factoren waarvan bekend is dat ze tot slapeloosheid kunnen leiden.

Voor de onderzoekers is het ondertussen onduidelijk waar het verband precies zit en of het al dan niet causaal is. "Dat moeten we verder uitzoeken. Maar ondertussen weten we nu dat slaapproblemen als preventieve informatie kunnen dienen om hartfalen te voorkomen", zegt hoofdauteur Laugsand. Hij suggereert dat slaapgebrek wellicht schadelijke reacties in het lichaam veroorzaakt. "Wanneer je aan slapeloosheid lijdt, geeft je lichaam stresshormonen vrij die een negatieve invloed op het hart kunnen hebben", zegt Laugsand. Hij en zijn team stelden eerder een verband vast tussen slapeloosheid en een verhoogd risico op hartaanvallen.

2. Slechtere seks en relaties

Naar aanleiding van Wereldslaapdag vestigt de Belgian Association for Sleep Medicine en Sleep Research (BASS) de aandacht op de relatie tussen seksualiteit en slaap, twee basisbehoeften. "De slaap en seksuele functies zijn op verschillende manieren onderling verbonden. Zo is bekend dat bepaalde slaapstoornissen, zoals slaapapneu (een slaapstoornis waarbij tijdens de slaap perioden van ademstilstand of ernstig verzwakte ademhaling voorkomen, nvdr), aanleiding kunnen geven tot specifieke seksuele disfuncties, zoals erectiestoornissen. Voor apneu is dat in 60 procent van de gevallen zo", zegt Cortoos. "Daarnaast kan een continue en chronische verstoring van de slaapkwaliteit, zoals bij slapeloosheid, een impact hebben op het humeur en het libido."

Het Universitair Ziekenhuis Brussel (VUB) en het UVC Brugmann onderzoeken het verband. Iedereen die zich bij het slaaplabo aandient met slaapproblemen wordt ondervraagd over zijn of haar eventuele seksuele problemen. "Daar bestaat weinig onderzoek over. Vaak lachen mensen slaapproblemen weg. Maar we zien dat er een direct verband is met de seksualiteit en dus per definitie ook met het relationele leven. Bij mannen met apneu is het opvallend vaak de partner die het probleem aankaart. Wanneer je zo'n man kunt overhalen om toch met een speciaal masker te slapen, dan blijkt dat dat meteen een positief effect heeft op die relatie", zegt Cortoos.

Bij vrouwen is het effect van slaapproblemen op het seksuele functioneren nog veel minder onderzocht, terwijl slapeloosheid meer voorkomt bij vrouwen.

De eerste resultaten geven aan dat 20 procent van het seksueel functioneren bepaald is door slaapkwaliteit. "Met seksueel functioneren bedoelen we de algemene appreciatie van iemands seksleven, de aan- of afwezigheid van bepaalde fysieke stoornissen zoals erectiestoornissen, de frequentie van orgasmes enzovoort", zegt VUB- professor Olivier Mairesse.

Verstoorde slaapkwaliteit kan resulteren in enerzijds slaperigheid en anderzijds vermoeidheid. Mairesse: "Bij slaapapneu is slaperigheid vaak het gevolg en betekent het echt dat je overdag moeite hebt om wakker te blijven en absoluut nood hebt aan slaap. Dat is dan ook de beste oplossing. Vermoeidheid is het gevoel te weinig mentale en fysieke energie te hebben, niet zelden door slapeloosheid. Wie met dat probleem zit, kan vaak niet meer goed inslapen, doorslapen en/of wordt te vroeg wakker. Maar in beide situaties zien we de negatieve impact op de seksualiteit."

Minder seks en vaker pijn aan de geslachtsorganen tijdens de seksuele betrekkingen gaan over het algemeen gepaard met een slechtere slaapkwaliteit, zo blijkt meer specifiek. En hoe hoger de ernst van vermoeidheid of globale slaperigheid, hoe minder vaak een orgasme. Ook is de algemene tevredenheid over het seksleven minder naarmate mensen een slechtere slaapkwaliteit of slaperigheid overdag ervaren.

Cortoos wijst daarnaast op nieuw onderzoek dat aantoont hoe seksuele activiteit, en meer specifiek het orgasme, een positieve invloed kan hebben op de inslaaptijd. Recent onderzoek van de universiteit van California wijst ondertussen aan dat koppels die geregeld een volledige nachtrust hebben, een betere relatie hebben.

3. Overgewicht

Weinig slapen leidt tot problemen met het metabolisme en overgewicht. Slaaptekort stimuleert hormonen die het hongergevoel opwekken én het vertraagt het metabolisme. Vrijwilligers die een week lang maar vijf uur sliepen, kwamen een kilo bij omdat ze meer naar tussendoortjes grepen. Wanneer ze weer voldoende sliepen, vlogen de pondjes er opnieuw af omdat ze automatisch minder vet en koolhydraten gingen eten, zo toont het onderzoek van professor Ken Wright (universiteit van Boulder, Colorado) aan. In de periodes van slechte slaap aten de deelnemers een klein ontbijt maar speelden ze meer snacks binnen. Wie negen uur sliep, at matig, ook al waren er veel opties voorhanden.

Een eerder onderzoek laat zien dat slaapgebrek het metabolisme drastisch kan vertragen, waardoor het lichaam minder energie verbruikt voor eenvoudige zaken zoals ademen of eten. Slaapgebrek zorgt dus niet alleen voor gewichtstoename omdat het hongergevoel toeneemt, maar ook omdat het de verbranding afremt.

"Op zich leidt slaaptekort niet tot meer gewicht, maar het is duidelijk dat wie te weinig slaapt meer gaat eten dan nodig", besluit Wright. Deelnemers die vijf uur per nacht sliepen, verbrandden omdat ze langer wakker waren 5 procent meer energie dan zij die negen uur per nacht sliepen. Maar ze namen 6 procent meer calorieën op. Vooral snacks na het avondeten gingen er zeer vlot in bij de deelnemers met slaapgebrek. "Wanneer je in feite zou moeten slapen, ga je eten op een moment dat fysiologisch niet is bedoeld om te eten", zegt Wright. Ander onderzoek toont ook duidelijk een verband tussen te weinig slaap en diabetes van het type 2.

4. Verstoorde genactiviteit

Ook beroertes en geheugen- en concentratieproblemen komen veel meer voor bij mensen die te weinig slapen. Recent onderzoek toont dat wie regelmatig minder dan zes uur slaapt, vier keer meer risico loopt op een beroerte. Hoe slaapgebrek al die verschillende negatieve effecten heeft op ons lichaam, is tot nu toe niet volledig duidelijk. Onderzoekers van de universiteit van Surrey lichten nu een tipje van de sluier. Bij wie een week lang net geen zes uur slaapt, blijkt de activiteit van honderden genen verstoord, zo hebben ze ontdekt.

De vorsers analyseerden het bloed van 26 mensen nadat ze een week lang veel sliepen, tot tien uur per nacht. Dat vergeleken ze met stalen afgenomen tijdens een week met nachten van ongeveer zes uur. Meer dan 700 genen bleken veranderd. Ieder gen bevat de bouwstenen om een eiwit aan te maken. En genen die bijvoorbeeld actiever worden, gaan meer eiwitten produceren. Dat verandert de chemische balans in het lichaam. De natuurlijke innerlijke klok van het lichaam wordt door het slaaptekort ontregeld.

"Het gaat om een behoorlijk dramatische verandering in de activiteit bij een hele resem verschillende genen", zegt onderzoeker Colin Smith. Onder andere genactiviteit gelieerd aan het immuunsysteem en aan het herstel na stress blijken aangetast. "Zelfs een matig slaaptekort hindert ongemerkt het herstel van cellen, wat op den duur tot allerlei vormen van schade leidt", aldus Smith.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden