Woensdag 23/06/2021

Sire, er zijn nog altijd Belgen...

In het jaar dat België voor het eerst in bijna een halve eeuw opnieuw een Waalse premier heeft, verscheen de legendarische brief aan koning Albert van Jules Destrée voor het eerst in het Nederlands. Rik Van Cauwelaert trekt - voortvarend? - een aantal lessen uit het verleden.

Volg het geld. Met dat principe verklaart Rik Van Cauwelaert de huidige politieke situatie in België: omdat het geld in de twintigste eeuw van het zuiden naar het noorden is opgeschoven, klampen de Waalse socialisten zich ter bescherming vast aan de Belgische staat en zijn begrippen van solidariteit.

Van Cauwelaert formuleert het scherp: de Waalse socialisten klampen zich "op een soms naïeve manier" vast aan "de Belgische illusie". Je vastklampen aan een illusie is altijd naïef, maar het heersende politieke discours wekt naar mijn smaak wel iets te gemakkelijk de indruk dat België allang van de Europese kaart verdwenen is. Wanneer ik mijn portefeuille open, vind ik daarin een tastbare Belgische identiteitskaart, en buitenlandse beambten beschouwen u en mij ongetwijfeld als Belgen. Mijn razernij wekken ze daarmee niet op.

In deze benarde tijden zou iemand, je weet maar nooit, op het idee kunnen komen om een pro-Belgisch pleidooi van Henri Pirenne opnieuw uit te geven. Daar zijn geen vertalingskosten mee gemoeid, omdat Pirennes Histoire de la Belgique / Geschiedenis van België in beide landstalen is uitgebracht en zich gemakkelijk laat bloemlezen.

In afwachting daarvan kunnen we veel leren uit Ils nous ont pris la Flandre, de eerste Nederlandse vertaling van Jules Destrées omstreden brief aan koning Albert I over de breuk tussen Wallonië en Vlaanderen. Deze brief is intussen een eeuw oud: het geschrift verscheen voor het eerst in de Revue de Belgique op 15 augustus 1912. Marc Vanfraechem vertaalde het sonore en retorische Frans, Rik Van Cauwelaert zorgde voor de politiek-historische duiding. Ik ben beide heren dankbaar, want ze dienen een heerlijk gerechtje op - wie smult niet van de ironie dat de eerste Belgische separatist een Henegouwse socialist was? Een uitgesproken salonsocialist, nota bene, goed vertrouwd met het antisemitisme van zijn Brusselse leermeester Edmond Picard.

Lyrisch

Jules Destrée schreef deze dramatische brief aan de koning na de verkiezingen van 2 juni 1912. Socialisten en liberalen hoopten toen via kartels de katholieke meerderheid te breken, maar het draaide anders uit. Het pamflet is dus de eerste vrucht van politieke teleurstelling. Vreemd genoeg opent het met een lange liefdesverklaring aan België, lyrisch geschreven en zeer geschikt om snaren te beroeren in het hart van elkeen die in het klaslokaal wel eens een kaart van België aan de muur heeft zien hangen. "Het Vaderland, dat is ook die wonderlijke opeenvolging van landschappen, die van de flanken van de Ardennen tot aan de stranden van Vlaanderen gaat. (...) Waarlijk, is er een andere streek op de aardbol waar het welwillende lot zou hebben toegelaten om op een zo beperkte plek zoveel redenen bijeen te brengen om het leven te omarmen?"

Na deze captatio benevolentiae volgt de uiteenzetting van de grieven. In het prachtige België leven geen Belgen. Vlamingen en Walen, dat zijn Germanen en Galliërs. En de Vlamingen hebben de Walen geknecht en beroofd. Ze hebben de Walen beroofd van Vlaanderen, door het Nederlands daar officieel te verankeren. "Tegenwoordig voelen wij ons buitenlanders in Vlaanderen, minstens zo goed als in Den Haag of Amsterdam." Ze hebben de Walen beroofd van het verleden. "Als wij aan het verleden denken, dan zijn het de namen van Breydel, van Artevelde, Marnix, Anneessens die in het geheugen opdoemen. Allemaal Vlamingen! Van ons Waalse verleden weten wij niets." Ja, Destrée verwijt Pirenne dat hij er niet in geslaagd is "zich aan de traditionele verheerlijking van Vlaanderen te onttrekken". De Vlamingen hebben de Walen vervolgens beroofd van hun kunstenaars. "Die ontroerende meester van Doornik, Roger de la Pasture, een der grootste artiesten van de XVde eeuw, wordt bij de Vlamingen ingelijfd onder de naam Van der Weyden. De luister van de Vlaamse kunst straalt en schittert. De Waalse kunst wordt miskend."

De Vlamingen hebben de Walen ook beroofd van betrekkingen in overheidsdienst, door de eis van tweetaligheid voor ambtenaren in het hele land. "Onmiddellijk gevolg ervan is de uitsluiting uit het openbaar ambt van die twee miljoen Walen die enkel Frans verstaan. Nu zal men mij zeggen dat niemand verplicht is om functionaris te worden, en als een Waal dat wil worden, dat hij dan Vlaams leert! In theorie houdt deze redenering steek, maar ze gaat aan de feiten voorbij. Het eerste feit, en men kan het betreuren maar moet het toch vaststellen, is de uitgesproken weerzin die een Waal voelt tegen de studie van de Vlaamse taal." (Soms vraag ik mij af of deze gedachte wel zo vanzelfsprekend is als ze lijkt - zelfs Ernest Claes schreef al over Waalse studenten die op kostschool werden gestuurd om 'Vlaams' te leren.) Ook van geld hebben de Vlamingen de Walen beroofd. "Wij betalen schatting, zoals een overwonnen volk." Antwerpen en Brugge kregen mooiere stations dan Charleroi of Luik. Wat meer is, de Vlamingen beroofden de Walen van hun gevoel van veiligheid. Duitsland maakt zich op om Frankrijk aan te vallen, en Wallonië vormt daarvoor de ideale route. Bij een Duitse inval zullen de Vlamingen buiten schot blijven, terwijl ze zich tot overmaat verzetten tegen de algemene dienstplicht. Daarbij: de Vlamingen hebben de Walen beroofd van hun vrijheid, door het loden gewicht van hun numerieke meerderheid. "En tussen die twee volkeren die tegen elkaar zijn opgezet, komt dan Brussel het Vlaamse overwicht definitief bevestigen." Ten slotte zijn de Vlamingen van plan om de Walen van hun taal te beroven. Franse plaatsnamen worden in het spoorboekje al in het Vlaams vertaald, de wegwijzers op kruispunten volgen. Voor al deze tegenstellingen ziet Destrée maar één oplossing: de scheiding. "... als wij onze Home Rule hadden, zoals Ierland, zou dat zo'n groot kwaad zijn?"

Schittering

Ach, politici en hun pamfletten. Na de Eerste Wereldoorlog, die hij in het buitenland doorbracht, werd Jules Destrée een interessante Belgische minister van Onderwijs (1919-1921), die onder meer aandrong op esthetische vorming van de leerkrachten. Via een ruil van kunstwerken slaagde hij er in om een extra Rogier Van der Weyden voor België te verwerven. Toen dit Portret van Laurent Froimont in Brussel aankwam, sprak hij in aanwezigheid van koningin Elisabeth dolgelukkig deze woorden over Van der Weyden: "Waal! Vlaming! Laat ons niet ruziën! In werkelijkheid was hij een Belg uit het Bourgondië dat ons een zekere onafhankelijkheid gaf en haast een voorstudie was van 1830. Hij werd geboren in Doornik maar hij was de officiële schilder van Brussel. Hij spreekt en schrijft Frans maar evenzeer, wellicht, Vlaams. De rivier Schelde voert haar water en haar ideeën van Doornik naar Gent en de roem van een verrukkelijke schilderschool, die de wereld en het nageslacht verheugde, is even stralend in Wallonië als in Vlaanderen. Al die schittering, dat is ons Belgische verleden en willen scheiden, dat zou onze rijkdom verminderen, het zou waanzin zijn om de ene partij op te zetten tegen de andere."

"Geschiedenis draait helemaal om wie begonnen is", zegt een van de intelligente kinderen in de komische serieOutnumbered. Geschiedenis en vechtscheidingen. Door deze tekst in het Nederlands ter beschikking te stellen zetten Van Cauwelaert en Vanfraechem de puntjes op de i van bepaalde hardnekkige politieke clichés. De kennismaking met deze specifieke uiting van Waalse rancune en minderwaardigheidsgevoelens is voor Vlamingen zeker verhelderend - werden zij immers niet verondersteld om het monopolie op deze gevoelens te hebben? Maar ze biedt niet bepaald een richtlijn over hoe alles nu verder moet. "Voor de oplossing van dit onrustwekkende probleem stel ik maar in geringe mate mijn hoop op onze politieke wereld. Op een kwade manier is alles daar volgens partijbelangen verdeeld", schreef Destrée zelf aan het slot van zijn betoog. Zijn brief doet in elk geval het besef herleven dat België een soort politiek mirakel is: een land dat al meer dan een eeuw weerstaat aan grote middelpuntvliedende krachten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234