Donderdag 22/10/2020

DM Magazine

Sir David Attenborough: de man die de natuur een stem gaf

David AttenboroughBeeld BBC

Sir David Attenborough is een van de meest gewaardeerde televisiemakers ter wereld. Op zijn 89ste is hij nog altijd even gepassioneerd door het leven op aarde. Een gesprek over de klimaatverandering, Barack Obama en zijn nieuwe televisiereeks over de Great Barrier Reef.

Een van de ouders die ik weleens zag op de speelplaats van de lagere school van mijn zoon was Roger, een postbode van Jamaicaanse origine met rastahaar. Het was een seculiere school. Roger zei me ooit op eerbiedige toon: "Ik heb geen kerk nodig. Mijn religie is David Attenborough." Hij miste nooit een programma.

Veel dichter kom je niet bij religie als je de cultus van Attenborough belijdt. Religie in haar zuiverste betekenis is een vorm van communicatie, verdraagzaamheid en bewustmaking - Attenborough brengt die dingen op een bepaalde manier samen.

Hij is een verenigende kracht. Hij predikt niet, maar David Attenborough zorgt ervoor dat je geeft om de dingen. Hij bereikt een divers publiek, en sinds kort is ook zijn interesse diverser. In 2013 maakte hij een documentaire met Björk, vorig jaar interviewde hij Barack Obama, op radio BBC 1 becommentarieerde hij voor de vuist weg het begin van de clip van 'Hello' van Adele.

David Attenborough is nog nooit zo populair geweest (zelfs op de Noordpool kennen ze hem), vooral bij jonge mensen. Hij bracht ons allemaal liefde voor de natuur bij, en is wellicht de meest invloedrijke stem als het gaat over wereldwijde kwestie zoals natuurbehoud en de klimaatverandering, terwijl andere, beter gekwalificeerde kenners vaak weggewoven of genegeerd worden. Dat is een enorme verantwoordelijkheid. Hoe voelt hij zich daarbij?

"Gegeneerd vooral", zegt hij met zijn bekende zachte stem, het auditieve equivalent van karamellen. "Het vervelende is dat de mensen denken dat je meer weet dan je eigenlijk weet. Ik krijg bijvoorbeeld vaak de vraag of ik de klimaatverandering in werking heb gezien. Ik antwoord dan: ik kan voorbeelden geven van drastische klimaatverandering, en ik kan voorbeelden geven die het tegenovergestelde impliceren, maar het is gevaarlijk om er één geval uit te halen. Je moet het bredere plaatje bekijken. Je moet de bevindingen respecteren van mensen die hun leven geven aan dat soort onderzoek en die een verantwoorde, wetenschappelijke samenvatting maken van de stand van zaken."

Zinnen met de juiste lengte

Wat heeft hij toch dat mensen zich zo tot hem aangetrokken voelen? Er is natuurlijk die poëtische, verleidelijke stem, die zowel kennis, nieuwsgierigheid als humor suggereert. De stem is in de loop van de jaren veranderd. Ze is dieper geworden, wat schorder, rauwer. Maar Attenborough klinkt nog even enthousiast en muzikaal, of hij nu uitgelaten vertelt over de danskunsten van de mantisgarnaal of over de seksuele zeden van de koralen. "Hopen sperma en eieren puilen uit de koraalpoliepen", murmelt hij in zijn nieuwe reeks Great Barrier Reef with David Attenborough, terwijl hij de woorden aan hun buikje kietelt. "Enorme slierten koraaldril drijven op het zeeoppervlak..."

George Fenton, die voor veel reeksen van de bioloog de muziek schreef, beschouwde zijn vertelling als het hoofdpersonage in een drama terwijl hij componeerde, waarbij hij de muziek opbouwde rond zijn stembuigingen. "Zijn dictie is zo precies, zo aangenaam, omdat ze exact aangeeft hoe de gesproken taal zich verhoudt tot het beeld, wat me in staat stelt subtiel te intoneren", zegt Fenton. "De enige dramatische boog in het verhaal komt van zijn stem en de muziek."

"De manier van vertellen interesseert me omdat ik er mijn hele leven mee bezig geweest ben", zegt Attenborough, die onlangs kritiek uitte op de trend om acteurs in te huren voor natuurdocumentaires. "Ik denk dat niemand daar zo hard mee bezig is als ik. Het is een beetje verbale schrijnwerkerij - je moet een zin de juiste lengte geven, niet te lang, niet te kort, en overbodige adjectieven en zo mijden. Ik ben opgelucht als het niet te doordacht overkomt; het moet klinken alsof ik relatief normaal praat. Natuurlijk weet ik ook dat niemand zo spreekt."

De natuurlijke habitat van David Attenborough is een imposant huis in Richmond, met interessante bomen in de tuin. De deur wordt geopend door zijn dochter Susan, een ex-schooldirectrice die momenteel zijn zaken behartigt. Zijn zoon Robert doceert bioantropologie in Australië, zijn echtgenote Jane stierf in 1997. Het interview vindt plaats in een nieuwe gedeelte van het gebouw, een gigantische bibliotheek met vleugelpiano.

Attenborough oogt alert en ontspannen in zijn blauw linnen hemd. Hij heeft weinig geduld met domheid en kan dus scherp uit de hoek komen. Maar als hij eenmaal op dreef is, ben je in de ban. Hij is nog altijd even spits en praat vlot, zonder haperingen of vergeetachtigheid. Hij ziet er een stuk beter uit dan toen ik hem de laatste keer zag, kort voor de lancering van de reeks Frozen Planet in 2011, toen zijn beweeglijkheid serieus gehinderd werd door knieproblemen en hij amper kon lopen.

Hij wijst trots op zijn nieuwe knieën en zwaait zijn benen op en neer, alsof hij de cancan danst. Ze hebben hem een nieuw elan gegeven, zegt hij. Waarom deed hij het niet eerder? "Lafheid." Tien jaar geleden vertelde een arts hem dat hij hem niets beters kon geven dan wat hij al had en dat hij moest wachten. Zijn knieën bleven achteruitgaan en Attenborough was het beu. Vorig jaar deed hij eindelijk iets aan zijn probleem. Nu kan hij niet meer kijken naar beelden van voor de operatie. "Ik schaam me. Ik denk: wie ís die oude man die daar in beeld komt gestrompeld?"

Beeld BBC

Kerstetalage van Harrods

Attenborough is 89, maar dat weerhield hem er niet van een ambitieuze nieuwe reeks te maken. Hij keert terug naar het Great Barrier Reef, bijna 60 jaar nadat hij er in 1957 voor het eerst naartoe trok voor zijn reeks BBC Zoo Quest. In de eerste aflevering zien we hem op het strand van het rif naar de zee kijken. Meteen volgen oude zwart-witbeelden van Attenborough op exact dezelfde plaats: jong, knap, ernstig kapsel, dezelfde bedachtzame uitdrukking.

"De mensen vragen me: 'Wat was het meest magische ogenblik in uw carrière als natuuronderzoeker?'", zegt de stem. "Ik antwoord altijd: 'De eerste keer dat ik een duikbril opzette en onder water ging en me in drie dimensies voortbewoog door even met een zwemvlies te klappen, en ik al die wonderlijke, veelkleurige dingen zag die hier in gemeenschappen samenleven."

Het heeft een onuitwisbare indruk op hem nagelaten, die keer dat hij leerde duiken. "Plotseling realiseer je je dat je in elke richting kunt gaan. Je wordt niet meer beperkt door de zwaartekracht. Je bent vrij. Een buitengewone ervaring, zoals door de ruimte reizen. Nergens anders in de natuur vind je die pracht, al die dingen die zich voortbewegen door die architectuur van koraal. Je weet nooit wat je om de hoek gaat zien. Het is zo veel boeiender en visueel opwindender dan pakweg het tropisch regenwoud, wat in biologisch opzicht het dichtst in de buurt komt. In het regenwoud verbergen ze zich allemaal en moet je al een goed naturalist zijn om te zien welke pracht het herbergt. Maar in een rif is het allemaal open en bloot. Het is als een kerstetalage van Harrods."

Duiken heeft ook zijn ongemakken. "Tenzij je een echte professional bent - wat ik niet ben - is er ook een hoop ellende verbonden aan onderwaterzwemmen: ademen, hoofd klaren, oren klaren, de druk in je longen... al dat gedoe." In de nieuwe serie reikt hij verder dan ooit. Vanop de Alucia, een schip van 56 meter, klom hij in een duikboot die tot 300 meter diep kon gaan.

Niet dat er zo veel te zien is op die diepte. "Nee, je moet maar 10 meter diep gaan om haaien en schildpadden en scholen vissen en allemaal prachtige dingen te zien. Het is heerlijk." Je hoort de opwinding in zijn stem als hij praat over elkaar verdringende koraalkolonies, zeepaardjes, koraaljuffertjes, babyhaaien, clownvissen die in zeeanemonen baden die voor elke andere vis giftig zijn.

Ze doken 's nachts, want dan is er het meest te beleven. De piloot van de onderzeeër is een ex-marinier, Buck Taylor. "Het is een plastic bal waarin je normaal kunt ademen en waarin de temperatuur constant is. Je zit daar samen met een kerel die dat al honderden keren gedaan heeft. Het is magisch." Er is ook een cameraman bij, en dus zitten ze met zijn drieën. De duikboot heeft een arm waarmee ze dingen kunnen grijpen en in een mand doen.

De Great Barrier Reef is zo groot dat je het vanuit de ruimte kunt zien. Het is de grootste levende structuur op de planeet: 2.300 kilometer lang, 225 kilometer breed, het bevat 900 eilanden en 3.000 koraalriffen. Het rif heeft een uniek ecosysteem: het leven hier kan zich tot 50 procent sneller ontwikkelen dan in andere marine omgevingen. Het bevat meer dan 450 soorten hard koraal.

Veel van het koraal is echter verloren gegaan, en als de oceanen met de toegestane twee graden opwarmen, zal het grotendeels verdwijnen. Attenborough: "Het onderliggende probleem overstijgt het rif natuurlijk: het gaat over wat de wereld met de atmosfeer doet. Het grote probleem waarmee maritieme landen met een kustlijn geconfronteerd worden, is de zuurtegraad (als gevolg van de CO2-toename; red.) van de oceanen, en de stijgende temperatuur. Koraal is daar gevoelig voor. Maar het wordt interessant om te zien wat er zal gebeuren met diepzeekoralen, waar temperatuur geen probleem is, of althans geen dodelijk probleem. Het is best mogelijk dat koralen naar andere diepten zullen trekken."

Vorig jaar besprak hij het thema met de president van de Verenigde Staten. Hij was ontboden op het Witte Huis. Het leidde tot een wat bizar interview, met een charmante Barack Obama en een ietwat vreemd ogende Attenborough met das die kordaat suggereerde wat een prestatie het zou zijn als Amerika energie zou kunnen halen uit natuurlijke bronnen en een manier zou vinden om die op te slaan, met alle economische kansen van dien.

"Het viel me vooral op hoe aardig die man is", zegt Attenborough. "En hoe open en tegemoetkomend en charmant. Het was een enorm voorrecht. Op weg naar het Oval Office, in de Rose Garden, vertelde hij me (doet overtuigend Obama na; red.) dat hij zijn belangstelling voor de natuur heeft van zijn jeugd op Hawaï. Ik hoorde mezelf zeggen: 'In dat geval moet u de humuhumunukunukuapua'a kennen', een kleine riftrekkervis die ik vroeger hield in een aquarium."

Heel, héél hard werken

De natuur blijft Attenborough verrassen. In zijn 90ste levensjaar plant hij niet ver meer vooruit, maar zijn balboekje staat nog behoorlijk vol. Er zijn plekken waar hij nog niet geweest is, waarvan hij er sommige ook nog wil bezoeken, maar meestal is er een reden waarom hij ze links liet liggen. "In het midden van de Gobi-woestijn is er gewoon geen snars te zien."

Zijn manier van schrijven is niet hard veranderd. Voor zijn baanbrekende Life-reeks bedacht Attenborough het programma, deed hij de research en schreef hij de teksten. De jongste jaren doet hij dat minder. Bij alle facetten van Great Barrier Reef was hij betrokken, maar voor de recente BBC-serie The Hunt, geproduceerd door zijn medewerker van vele jaren Alastair Fothergill, leende hij alleen zijn stem.

"We lieten de beelden ons verhaal vertellen", zegt Fothergill. "En dus schrijven we de voice-over tijdens de montage, laten we gaten waar de stem moet komen en kijken we naar de plek en de rol van de muziek. Op het moment dat het de montagestudio verlaat, is het voor 80 procent klaar. Daarna slijpen de producers en ik eraan tot het voor 90 procent in orde is, en sturen we het naar David.

"Aangezien we zo vaak met David gewerkt hebben, weten we hoe we moeten schrijven voor zijn dictie. Hij brengt wijzigingen aan en het scenario gaat heen en weer. Dat biedt hem de gelegenheid om de wendingen van het verhaal in de vingers te krijgen. Het helpt hem om bij de opnamen telkens een prachtprestatie neer te zetten."

Attenborough stelt zich de jongste tijd kritischer op in het debat over de klimaatverandering (en het debat over de overbevolking - hij is lid van Population Matters, een organisatie die pleit voor duurzame bevolkingen), maar praat er niet vaak over, onder andere vanwege de strikte neutraliteit die de BBC voorschrijft.

Maar ook omdat hij niet zeker was. "Ik was geneigd erin te geloven, maar ik sprak er niet graag al te luid over. Als je zo vaak op radio en tv komt als ik in de voorbije halve eeuw, dan besef je in welke geprivilegieerde positie je zit en dat je heel voorzichtig moet zijn met wat je zegt. Als je dan gaat praten over iets zo zwaarwichtigs, moet je heel zeker zijn dat je het bij het juiste eind hebt en dat er wetenschappelijke consensus over bestaat."

"Hij is zich heel hard bewust van die verantwoordelijkheid," zegt Fothergill, "maar hij doet al lang aan natuurbescherming achter de schermen. Hij zei vroeger dat hij geen milieukenner was en dat anderen al op die spijker sloegen, maar toen we in 2006 Planet Earth maakten, presenteerde hij een krachtig tweeluik over de klimaatverandering. Hij heeft altijd de noodzaak gevoeld om de nieuwe generaties de wonderen van de natuur te tonen - als ze die niet zien, hoe kunnen ze er dan iets om geven?"

Onlangs haalde hij het nieuws tijdens de klimaattop in Parijs, toen hij op Today op BBC Radio 4 onomwonden verklaarde dat "de tekenen absoluut aangeven dat de wereld aan het opwarmen is".

Het is niet allemaal kommer en kwel, zegt hij nu, en hij geeft het voorbeeld van de berggorilla's, waarvan de populatie weer aan het groeien is. "Er zijn er veel meer dan toen we ze de eerste keer filmden in de jaren 70. Af en toe merk je zoiets en denk je: oké, dat hebben we tenminste bereikt." Hij geeft wel toe dat het wellicht komt door de financiële waarde van gorilla's - "veruit de belangrijkste leveranciers van vreemde valuta in Rwanda."

Attenborough is zich bewust van het gevaar dat mensen gaan lijden aan een soort klimaatveranderingsmoeheid. "Best mogelijk. Ik word ook moe. Zou het niet aangenaam zijn als we ons er geen zorgen over moesten maken? Maar je kunt je het gewoon niet permitteren moe te worden."

Hij is een realist. De dingen gaan er niet op verbeteren, zegt hij. "Maar als we geluk hebben en heel, héél hard werken, dan gaan ze minder slecht worden. Als we héél hard werken, zal de bevolking niet zo snel meer toenemen. Als we héél hard werken zullen de wouden niet zo snel vernietigd worden als nu. Als we héél hard werken, kunnen we misschien vermijden dat de temperatuur van de oceanen zal stijgen met de gevreesde twee graden."

Geef de natuur een halve kans, heeft hij altijd gezegd, en we zullen er de vruchten van plukken. "Maar we doen hard ons best om dat te verhinderen."

BIO

1926
Geboren op 8 mei als David Frederick Attenborough in Isleworth, Londen.

1933
David is van jongs af aan geïnteresseerd in de natuur. Hij verzamelt stenen en fossielen en heeft op zijn 7de al een 'museum' ingericht.

1945
Krijgt een beurs voor het Clare College in Cambridge, waar hij afstudeert in de natuurwetenschappen.

1950
Trouwt met Jane Elizabeth Ebsworth Oriel, ze krijgen twee kinderen, Robert en Susan. Solliciteert dat jaar voor een baan bij de BBC maar wordt afgewezen. Mag bij de openbare omroep wel een opleiding volgen.

1952
Krijgt een fulltimejob bij de BBC, maar wordt afgeraden om op het scherm te verschijnen wegens zijn 'grote tanden'. Maakt toch zijn eerste natuurdocumentaires: The Pattern of Animals en Zoo Quest.

1956
Publiceert zijn eerste boek, 'Zoo Quest to Guyana'.

1964
Wordt de baas van BBC Two en zorgt voor een nooit geziene mix van programma's, waaronder Match of the Day. Hij introduceert kleurentelevisie in de UK en geeft de geschifte jongens van Monty Python een contract.

1969
Schopt het tot programma-directeur van de BBC.

1970
Krijgt een BAFTA Award. Er zullen gedurende zijn carrière nog tientallen prijzen volgen.

1977
Voorziet alle 253 afleveringen (tot 2005) van Wildlife on One van commentaar.

1979
Wordt wereldberoemd met de tv-serie Life on Earth, waarvoor hij onder meer een tijdje samenleeft met de berggorilla's in Rwanda.

1984
De adembenemende reeks The Living Planet wordt een enorm succes.

1985
Wordt geridderd. Sir David Attenborough heeft vandaag meer dan 30 eretitels op zijn naam staan.

1993
Er wordt een dinosaurus naar hem genoemd: de Attenborosaurus conybeari.

1997
Zijn vrouw Jane sterft plotseling, terwijl hij bezig is met de opnamen van Life of Birds in Nieuw-Zeeland.

2006
Planet Earth is de grootste wildlife-docureeks ooit én het eerste programma op de BBC in high definition.

2015
Bespreekt de toestand van de wereld met Barack Obama in het Witte Huis.

2016
Zijn nieuwste docuserie Great Barrier Reef with David Attenborough is te zien op de BBC.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234