Dinsdag 02/03/2021

Shell Shock

Sidi flirt met Nick Cave

null Beeld © Filip Van Roe
Beeld © Filip Van Roe

Er is al veel geschreven over de opera van Nick Cave. Samen met componist Nicholas Lens schreef hij de muziek van 'Shell Shock'. Pas vandaag krijgt de voorstelling echt vorm, dankzij choreograaf Sidi Larbi Cherkaoui. Voor het eerst ook in de rol van operaregisseur.

Een voorstelling van Sidi Larbi Cherkaoui is altijd een 'work in progress'. Bij elke repetitie heeft hij weer nieuwe ideeën, ziet hij andere dingen. Dus was ook deze doorloop van 'Shell Shock' alles behalve definitief.

Voor het eerst draagt Cherkaoui twee petten in een operaproductie. Die van choreograaf en die van regisseur. En dat lijkt hij op het eerste zicht gemoedelijk aan te pakken. In het midden van de kring - in kleermakerszit op de planken ondergrond, zonder typisch petje - geeft hij zijn spelers feedback.

"Toch maakt het me niets uit of de spelers me nu graag zien, of net haten", zegt hij na afloop. "Het enige wat mij interesseert, is het maken van die voorstelling. Ik wil vooruit, ik wil de beste resultaten zien. Het liefst zonder de tiran te moeten uithangen. Maar ik ben een Pietje Precies. Als we iets hebben afgesproken, wil ik het ook zo zien. Tegelijk besef ik dat de spelers ook de tijd moeten krijgen om hun personage te zoeken. Misschien schommel ik zelf wel tussen geduld en ongeduld. Ik kan sympathiek zijn als ik voel dat ik bereikt heb wat ik wilde bereiken. Anders kan ik ook fel uit de hoek komen." Vandaag was een geduldige dag.

De muziek was er al. Nicholas Lens en Nick Cave sloegen daarvoor de handen in elkaar. Hun werk gaat over de diepe wonden die oorlog kan slaan. In de scenografie wordt hun muziek opgehangen aan de herdenkingen van de Eerste Wereldoorlog. "Moeilijk", zegt Cherkaoui. "Het is iets wat ik me niet kan inbeelden. Daarom heb ik veel over die oorlog gelezen, uren videobeelden bekeken. Het was de eerste oorlog die zo goed is gedocumenteerd, vanuit verschillende hoeken ook. Dat totaalbeeld was mijn vertrekpunt."

Requiem

Toch had hij aanvankelijk moeite met het plaatsen van 'de soldaat'. "Ik heb me snel gerealiseerd dat we de soldaten van toen niet kunnen zijn op het podium", zegt hij. "We hebben niet de pretentie te weten hoe het toen voor hen was. Wat we wel kunnen doen, is hen eren. Reïncarneren, alsof hun geesten door ons lichaam lopen. 'Shell Shock' is dus een ode aan de soldaat, a requiem of war. In de muziek, maar ook in de dans. Als een bewegend monument. Er is het heroïsche aspect, maar ook een fysieke herdenking. Het ploeteren tussen de zandzakken. Bruut, zonder enige elegantie."

En dat omschrijft het best wat hij zijn dansers laat doen. Ze rollen van het decor, worden als lijken op de grond gesmeten. Direct en heel erg heftig. "Ik heb het gewicht van een lichaam dat valt proberen toe te laten in deze voorstelling", legt Cherkaoui uit. "Het is pure zwaartekracht. Het lichaam wordt een object, iets om weg te werpen. En dat heeft een impact. Ook op mij."

Volgens Cherkaoui was de Eerste Wereldoorlog een heel concrete inspiratiebron voor de bewegingen. "Het oorlogvoeren is in 1914 enorm veranderd", meent hij. "Daarvoor namen soldaten een verticale positie in. Met hun mooie kostuums hadden ze iets pocherigs, iets van komen en verslaan. Hun geweren konden maar twee kogels per minuut afvuren, elk schot moest goed gemikt zijn. In WOI kon men tien keer sneller vuren, men wist dus zeker dat men iemand zou raken. Oorlogvoeren werd veel horizontaler. In de loopgraven gedroegen soldaten zich als mollen in camouflagekleuren. Hun trots maakte plaats voor onzichtbaarheid."

De choreograaf maakt de vergelijking met dans. "In klassieke dans zie je ook een zekere verticaliteit, met pirouettes en sprongen. Alles is erg rechtop. In de jaren tachtig werd er plots gerold en gekropen, vanuit de grond gedanst. Dat was eenzelfde transformatie. Voor mij is het logisch dat dansers soldaten spelen."

Ook de titel van de voorstelling is in dezen niet slecht gekozen. "Shellshock is de benaming voor de posttraumatische stoornissen die soldaten achteraf kregen. Ook dat is een interessante parallel met de choreografie. Hedendaagse dans werkt vaak met bewegingen die niet per definitie mooi zijn, maar vervormd en verkrampt. Niet elegant, maar spastisch. De dansers symboliseren het lichaam dat zich niet meer kan controleren."

Niet mijn medium

Cherkaoui heeft lang getwijfeld of de regie van opera wel zijn ding was. "De Munt vraagt al zes jaar of ik een opera wil regisseren", zegt hij. "Ik heb hier 'Babel' en 'Apocrifu' gemaakt, altijd goed omringd. Maar opera? Dat leek mijn medium niet. In opera zou ik nooit vrij genoeg kunnen zijn, dacht ik. Voor 'Shell Shock' mocht ik werken met dansers en zangers die openstaan voor nieuwe vormen. Dat gaf me moed."

Toch kreeg Cherkaoui niet de volledige vrijheid die hij als maker altijd al gewend was. Al was het maar omdat hij deze keer aan de slag moest met opgelegde muziek: de bijzondere samenwerking tussen componist Nicholas Lens en singer-songwriter Nick Cave.

Cherkaoui: "In januari zijn we met ons drieën door het hele libretto gegaan. Nick heeft me toen verteld hoe hij de passages zag. Maar mijn eigen proces begint bij wat ik er zelf bij zie. Ik heb dus geprobeerd een secundair verhaal te creëren, dat aanleunt bij dat wat zij proberen te vertellen. Ik ben er nog elke dag naar op zoek, want ik heb geen script. Dit is mijn manier van werken. Ik blijf altijd kijken of er toch niets anders gebeurt."

Als regisseur is hij er ook niet vies van de regels van klassieke opera aan zijn laars te lappen. "Zangers zijn het gewend om te zingen naar een publiek toe. Voor mij moet die vierde muur niet altijd doorbroken te worden. Want als de teksten die ze zingen bedoeld zijn voor een van de personages op het podium, moeten ze hen aankijken. Niet de toeschouwer. Dat proces doorlopen we stap per stap, op gevoel. De werkelijkheid haalt me daar vaak in."

Daarom deinst Cherkaoui er niet voor terug om bij de repetities ook zelf op de scène te kruipen. Om te voelen en te zien van op de eerste rij.

F-16

De laatste jaren werkte Cherkaoui mee aan grootse producties. Maar 'Shell Shock' lijkt de kroon te spannen. Als een spektakelproject waarop alle ogen gericht staan. "Ik voel ze niet, die ogen", zegt hij. "Toen ik had meegewerkt aan de film 'Anna Karenina' van Joe Wright wilde ook iedereen weten wat Larbi had gedaan. Het leuke was toen dat niemand wist dat ik dat zou doen. Dat is het vermoeiende vandaag, dat de mensen het wel weten. Maar ik heb al zoveel goede en slechte kritieken gekregen. Het zal zijn wat het zal zijn."

Al verwacht hij wel één ding van zijn publiek. "Ik hoop dat men de inhoud oppikt", aldus Cherkaoui. "Ik ben nooit goed geweest in geschiedenis, maar hier heb ik veel van opgestoken. WOI kunnen verbinden aan de problemen in Syrië, Irak of Israël is zo boeiend. We zitten daar met F-16's en oen alsof er niets aan de hand is. Dat vind ik raar. Want er zit geen eer, geen schoonheid in oorlog voeren."

Sidi Larbi Cherkaoui

Geboren in 1976 in Antwerpen

Studeerde aan P.A.R.T.S, de dansschool van Anne Teresa De Keersmaeker

Kreeg in 1995 de Prijs voor de beste Belgische danssolo van choreograaf Alain Platel, waardoor hij mocht meewerken aan de creatie van Iets op Bach (1997-98)

Realiseerde zijn eerste choreografieën als lid van het collectief Les Ballets C. de la B.

Lanceerde in 2010 zijn eigen gezelschap, Eastman, in residentie bij deSingel Internationale Kunstcampus, Antwerpen

Winnaar van de allereerste United Humans Award 2014

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234