Woensdag 02/12/2020

Islam

Sherin Khankan: "Ze noemen mij de tijgerin"

Sherin Khankan wil meer vrouwelijke imams, maar ook mannen zijn welkom in de door haar opgerichte moskee in Kopenhagen. "Wij zijn een inclusieve moskee voor iedereen."Beeld Eric de Mildt

Vijftien jaar geleden droomde Sherin Khankan (42) van een moskee gerund door vrouwelijke imams. Sinds kort heeft ze die en wordt zij wereldwijd geprezen en geconsulteerd. Volgende week zaterdag is de islamitische feministe, volgens de BBC een van de honderd invloedrijkste vrouwen van het moment, te gast in Gent.

Een winkelstraat in het centrum van Kopenhagen. Een bont publiek dat je, mits het wegdenken van het grote aantal blonde Denen, net zo goed op de Antwerpse Meir of in de Gentse Veldstraat zou kunnen aantreffen, slentert langs de uitstalramen. Wat de meesten onder hen niet weten, is dat zich achter een volstrekt onopvallende gevel en boven een flink uit de kluiten gewassen broodjeszaak een voor Scandinavië uniek instituut bevindt: de door vrouwen gerunde Mariammoskee. De stichtster ervan is godsdienstsociologe en imam Sherin Khankan, kind van een katholieke Finse moeder en een islamitische Syrische vader. Dat de moskee naar Maria genoemd is, de maagd die zowel in het christendom als in de islam een prominente rol speelt, zal dus wel geen toeval zijn, denken we dan.

"Die link is voor mij inderdaad belangrijk", glimlacht Khankan. "We willen een open huis zijn. Schrijf dus vooral niet dat Mariam een vrouwenmoskee is, want die fout maakt zowat iedereen. Wij zijn een inclusieve moskee voor iedereen: mannen, vrouwen, soennieten, sjiieten en ga zo maar door. Vier uur per week, op het vrijdaggebed tussen elf en drie, zijn alleen vrouwen welkom. Alle andere uren en dagen iedereen."

In 2001 stoeide Sherin Khankan voor het eerst met het idee om een moskee op te richten waar vrouwelijke imams het voor het zeggen zouden hebben. Alleen was de tijd er nog niet rijp voor, besefte ze. Het plan bleef echter sluimeren, tot vorig jaar. Ze was al een tijd druk doende met het islamitisch feminisme, leerde een paar mensen kennen die er ook iets in zagen en kreeg van een vriendin te horen dat zij wel imam zou willen worden in de moskee. Khankan was inmiddels een graag geziene gaste in de Deense media en auteur van een paar boeken over religie. Een artikel waarin ze haar ideeën uiteenzette in een van de belangrijkste kranten van het land krijgen, was dus geen probleem.

Een geschikt gebouw vinden, dat zou een ander paar mouwen worden. Denemarken heeft twee Grote Moskeeën. De andere zitten in omgebouwde kelders of appartementen. Een week na het verschijnen van het artikel kreeg ze echter een telefoontje. "Ik zal het nooit vergeten", zegt ze. "Het was van iemand die het artikel had gelezen en zei dat hij een gebouw had waarvan we wel een verdieping mochten gebruiken. Ik zat in de metro en ik wou het wel uitschreeuwen van geluk."

De Mariammoskee opende haar deuren in maart. Het duurde toen nog bijna een half jaar voor het eerste vrijdaggebed werd gehouden. Dat gebeurt nu een keer per maand. Vorige week was de vierde keer. Momenteel zijn er acht vrouwen actief in de moskee, onder wie Khankan zelf, die intussen al vijf islamhuwelijken heeft gesloten. Iedere vrijdag komen tussen de twintig en de veertig gelovigen over de vloer. Dat lijkt weinig, maar afgezien van de twee Grote Moskeeën die een aparte vrouwensectie hebben, zijn dat er in de gemiddelde moskee maar twee of drie.

Hoe begin je een moskee?

Sherin Khankan: "Ik denk dat onze moskee de eerste is die vanuit het niets is opgericht. In Keulen en Hamburg zijn er ook moskeeën met een vrouwelijke imam. Zij werden echter door een externe autoriteit gekozen. Wij hebben alles zelf gedaan, ook de verbouwing van het pand. We hebben nergens raad of toelating gevraagd. Wanneer je de overheersende patriarchale structuren omver wilt werpen, vraag je natuurlijk ook geen toestemming. De macht grijp je, die vraag je niet. Oorspronkelijk zag ik mezelf niet als een imam, of als een imama, de vrouwelijke vorm ervan. Na een tijd zag ik echter dat er niet aan te ontsnappen viel. Onze gemeenschap werd steeds groter."

Hoe belangrijk was uw afkomst hierbij?

"Als kind moest ik mijn weg zoeken tussen twee culturen en religies. Dat heeft me mentaal sterker en opener gemaakt. We gingen met mijn moeder naar de kerk. Mijn vader werd pas vijf jaar geleden een praktiserend moslim, nadat Assad zich tegen zijn eigen volk had gekeerd. Ik was ook altijd verplicht om het vergelijk te zoeken in plaats van de confrontatie. Dat werd mij en mijn zussen zo geleerd.

"Toen ik een jaar geleden tegen mijn vader zei dat ik imam wou worden, keek hij toch wat bedrukt. 'Als imam moet je de hidjab dragen en de Koran vanbuiten kennen', zei hij, en hij wist wat ik daarover dacht. Ik draag de hidjab alleen wanneer ik bid. Ik denk dat hij zich stilaan wel neergelegd heeft bij mijn besluit. Hij kan ook niet anders, trouwens. Ze noemen mij in de familie niet voor niets de tijgerin."

Hoe word je een imama?

"In Europa bestaat geen echte imamopleiding. Ofwel worden imams uit het Midden-Oosten naar hier gehaald, ofwel roepen mensen zichzelf uit tot imam. In beide gevallen kan men zich vragen stellen bij hun kennis. Bij ons is die kennis het allerbelangrijkste. Om in de Mariammoskee imam te mogen zijn moet je een master hebben in islamstudies, godsdienstwetenschappen en Arabisch. Bovendien moet je overweg kunnen met islamitische spirituele zorg en op de hoogte zijn van cognitieve psychotherapie.

"Imams geven immers in de eerste plaats spirituele zorg. Zij worden geconfronteerd met alle mogelijke aspecten van het leven en dan moet je weten hoe je mensen moet benaderen zonder hen af te schrikken. We moeten islamitische oplossingen vinden voor hedendaagse problemen. Het komt er dus op aan de woorden van de profeet op de juiste wijze te interpreteren.

"Om onze imams beter te kunnen opleiden gaan we vanaf januari van start met een Islamitische Academie waarin zeventien vakken gedoceerd zullen worden, van islamitische filosofie over spirituele zorg tot het aanleren van de wijze waarop het vrijdaggebed geleid moet worden."

Beeld Eric de Mildt

Wat doet een imama anders dan een imam?

"Heel erg veel, precies omdat zij een vrouw is. Vrouwen hebben andere ervaringen dan mannen. Ik heb vier kinderen. Ik weet dus wat het betekent om zwanger te zijn en te bevallen. Toegegeven, ik heb nooit een kind verloren, dus daar heb ik geen ervaring mee, maar ik ga er toch vanuit dat ik me beter kan inbeelden wat dat betekent dan een man. Hetzelfde geldt voor een postnatale depressie.

"Wij zijn ook heel anders als vertrouwenspersoon. Een vrouw die te maken gehad heeft met geweld, al dan niet van seksuele aard, zal daar anders en makkelijker over spreken met een andere vrouw dan met een man.

"De Mariammoskee is ook de eerste moskee die expliciet focust op vrouwenrechten. Ik heb tot nu toe twee islamitische echtscheidingen uitgevoerd. De vrouwen die daarvoor naar hier kwamen, vonden elders geen gehoor. Mannelijke imams weigerden een echtscheiding te voltrekken. Als ze al geen onmiddellijke nee kregen, werden de vrouwen met een kluitje in het riet gestuurd: heb wat geduld, probeer weer overeen te komen met je man, we zullen het er later nog wel over hebben. En dat terwijl er extreem geweld van de man tegen de vrouw en de kinderen in het spel was.

"Wanneer zo'n vrouw bij mij komt, geef ik haar nooit de raad het bij te leggen met haar man. Over geweld valt niet te onderhandelen. Ik steun die vrouw en gun haar die echtscheiding. De Koran zegt nergens dat je in een gewelddadig huwelijk moet blijven zitten."

Hoe staat u tegenover militant islamisme?

"De meeste Deense moskeeën hebben een traditionele kijk op de islam. Daar heb ik geen probleem mee. Er is veel vraag naar. Daarnaast heb je ook een aantal fundamentalistische moskeeën, waar mensen naartoe gaan die voor het kalifaat willen vechten. Zij hebben de islam in een politieke ideologie veranderd. Ook dat is een verdedigbaar standpunt. De politieke islam is inmiddels een deel geworden van de Europese samenleving. We kunnen er kritiek op hebben en we kunnen alternatieven aanbieden, maar we kunnen hem niet verbieden.

"De Mariammoskee biedt zo'n alternatief. Wij denken dat we vandaag te maken hebben met een nieuwe generatie moslims die iets anders verlangen. Zij zijn de traditionalisten en de islamisten beu. De Mariammoskee is de eerste soefigerichte moskee van Denemarken. Het soefisme benadrukt het spirituele pad in de islam. Voor sommigen is het voldoende dat ze vijf keer per dag bidden. Wij willen echter weten waarom we bidden en wat de betekenis is achter dat ritueel.

"Soefisme is een geestesgesteldheid die erop gericht is verschillende religies en culturen bij elkaar te brengen. Sommige islamisten zeggen dat alle ongelovigen 'kufar' (scheldwoord voor niet-moslims, red.) zijn, of dat zelfs moslims die niet voor het kalifaat strijden daar onder vallen. De soefimeester Ibn Arabi zei dat kufar mensen zijn die andere religies veroordelen of vervloeken. Wanneer je dat doet, zie je niet dat Allah meervoudigheid heeft geschapen omdat hij wil dat wij die meervoudigheid ook omarmen, zodat we zijn eenheid beter zouden zien.

"Wanneer je christenen, joden of andere moslims die niet als jij denken veroordeelt, veroordeel je volgens Ibn Arabi ook de bron van alles, en dat is god."

Is dat de reden waarom u de islamisten niet veroordeelt?

"Islamisme is een term die vele ladingen dekt. Natuurlijk veroordeel ik de jihadisten die geweld gebruiken, maar er zijn ook anderen, reformisten die de islam op een vredevolle manier proberen te veranderen. Wanneer we alle islamisten veroordelen als potentiële terroristen, drijven we hen de gevaarlijke hoek in. Een veiligere wereld levert dat niet op. Ik wil jonge mensen op zoek naar een spiritueel houvast een alternatief bieden, zodat ze niet bij de islamisten terechtkomen.

"Mensen zijn altijd op reis. Ze veranderen. Vandaag ben je misschien een islamist, maar morgen kun je een soefi zijn. Het komt er dus niet op aan mensen te demoniseren en uit te sluiten, maar hen integendeel tegemoet te treden en progressieve alternatieven aan te bieden."

Zijn islamisten dan niet tegen vrouwenrechten?

"Sommige wel, maar andere weer niet. Zij zien in vrouwen gelijkwaardige strijders die even belangrijk zijn om de islamitische boodschap uit te dragen. Ook hier is dus enige nuance op haar plaats. Wat vrouwenrechten betreft zijn islamisten trouwens vaak progressiever dan traditionalisten, die de rol van de vrouw beperken tot het huishouden doen en de kinderen opvoeden.

"In de Koran staan maar zes verzen die je zou kunnen interpreteren als discriminerend voor vrouwen. Je kunt ze echter ook anders interpreteren, en dat is wat wij doen.

"Zo hebben wij bijvoorbeeld een nieuw islamitisch huwelijkscontract opgesteld: polygamie is verboden, de vrouw kan een echtscheiding aanvragen, bij echtscheiding heeft de vrouw evenveel recht op de kinderen als de man en bij fysiek geweld wordt het huwelijk ontbonden. Wanneer je dit contract als koppel ondertekent, kan de vrouw dus altijd een echtscheiding afdwingen.

"Het probleem is echter dat tot nu toe geen enkele andere moskee de vier premissen uit dit contract onderschrijft. Om daarin verandering te brengen willen we andere imams uitnodigen naar onze moskee om er met hen over te discussiëren. Veel illusies maken we ons niet, maar als we erin slagen twee van hen te overtuigen, zijn we al met drie. Als zij op hun beurt weer anderen uitnodigen, is de wagen aan het rollen. "

Sherin Khankan in haar moskee in Kopenhagen.Beeld AFP

Wordt de Mariammoskee aanvaard door de traditionalisten en islamisten?

"De oppositie uit moslimhoek is heel gematigd en nogal eens gebaseerd op een gebrek aan kennis. Mensen zeggen dan dat een vrouwelijke imam geen deel uitmaakt van hun traditie. In feite is die tegenstand vergelijkbaar met die tegen de eerste Deense vrouwelijke predikant in 1948. Hoe kan een vrouw een eredienst leiden, zei men toen, wat gaat zij doen als ze ongesteld is?

"De enige doodsbedreigingen die ik ooit kreeg, waren afkomstig van Deens extreemrechts, dat alles aanpakt wat progressief is. Met onze moskee willen wij een dam opwerpen tegen de groeiende islamofobie. Het simpele feit dat we er zijn, is in feite al een weerlegging van de bewering dat moslimvrouwen onderdrukt worden en dat die onderdrukking inherent is aan de islam. Ik ben moslima, een imam, ik verspreid de islamboodschap en ik ga voor in het vrijdaggebed. Moslimvrouwen kunnen dus echt wel machtig worden en de leiding nemen. Natuurlijk zijn er ook vrouwen die onderdrukt worden, maar dat is geen onvoorwaardelijk deel van de islam. Dat is misschien eerder een cultureel dan een religieus gegeven."

En wat antwoordt u wanneer iemand zegt dat een vrouwelijke imam ingaat tegen de traditie?

"Dat dit niet zo is. De eerste huismoskee was die van onze profeet Mohammed in Medina. Hij gaf twee van zijn vrouwen, Aisha en Umm Salamah, de toestemming het gebed te leiden voor andere vrouwen. Onze profeet stond dus vrouwelijke imams toe. Toen midden zevende eeuw Omar de tweede kalief werd, institutionaliseerde hij de huismoskeeën en verordende hij dat vrouwen niet langer naar de moskee moesten komen, maar thuis mochten blijven. Vrouwelijke imams die voor vrouwelijke gelovigen baden, werden dus uitgesloten. Mensen die vandaag het patriarchaat verdedigen volgen dus niet de profeet, maar wel de tweede kalief. Er zijn vier gecanoniseerde islamscholen. Drie ervan staan toe dat vrouwelijke imams het gebed leiden voor andere vrouwen, maar niet voor mannen."

Maar dat is wel wat u in de Mariammoskee doet?

"Net zoals vijftien jaar geleden is mijn ideaal nog steeds een moskee met vrouwelijke en mannelijke imams die zowel voor mannen als vrouwen het gebed leiden. Ik zie immers geen verschil tussen mannen en vrouwen. Ook in de Koran zijn mannen en vrouwen gelijk. Het zou echter niet slim zijn om dit nu in te voeren.

"Als je echt iets wilt veranderen, kun je dat maar beter zachtjesaan doen, anders jaag je te veel mensen tegen je in het harnas. Je werkt immers altijd in een gemeenschap. Wanneer je je door je radicale ideeën buiten die gemeenschap stelt, heb je geen invloed. In het slechtste geval hadden we breuken in onze gemeenschap kunnen veroorzaken, waardoor we alle krediet waren kwijtgespeeld. Door het vrijdaggebed alleen voor vrouwen te organiseren zitten we safe. Niemand kan ons op theologische gronden aanvallen."

De islam kent dus geen centraal gezag, zoals het Vaticaan dat bijvoorbeeld is voor het katholicisme?

"Ik vind dat ook opmerkelijk, dat we geen priesters hebben die tussen mens en god in staan. Gelovige moslims hebben rechtstreeks contact met god en worden verondersteld kennis na te streven en uit te dragen. Wat wij in de Mariammoskee doen, is dus niets revolutionairs of wereldschokkends. We gaan gewoon terug naar de bron van de islam."

Zoals de protestanten dat deden tijdens de reformatie?

"Een beetje wel ja, wij gaan ook terug naar de oorsprong van het geloof. Al wil ik zeker geen hedendaagse Luther genoemd worden. Net voor zijn dood schreef hij immers het rabiaat antisemitische Von den Juden und ihren Lügen. Daar wil ik niets mee te maken hebben."

Als jullie theologisch gezien niets verkeerds doen, waarom zijn er dan zo weinig vrouwelijke imams?

"Omdat heel weinig moslims weten dat drie van de vier islamscholen imama's erkennen, en ook wel omdat die scholen koele minnaars zijn van het idee. Er is niet alleen halal en haram, daartussenin zitten verschillende gradaties. Er zijn zaken waarvan men niet wild is, maar die men toch toelaat, zoals een vrouwelijke imam dus.

"Toen ik een jaar geleden tegen mijn vader zei dat ik imama wou worden, waarschuwde hij me: 'Dit zal heel erg moeilijk worden', zei hij, 'en je zult op je tanden moeten bijten om dit patriarchale bastion omver te werpen, maar het is mogelijk.'

"Wil je iets veranderen, dan moet je dit van binnenuit doen. Dan heb je meer macht dan wanneer je wat staat te brullen vanaf de zijlijn. Het is dus belangrijk om actief te zijn in een moskee, want wat daar gebeurt, heeft invloed op het leven van de mensen, op hun familie en hun gemeenschap. Vrouwen die hier buiten komen, vertellen thuis wat ze gehoord hebben en discussiëren daarover."

Is het trouwens niet makkelijker om een moskee met vrouwelijke imams op te richten in de diaspora dan in het Midden-Oosten?

"Ik denk het wel, omdat we hier heel veel steun krijgen. Maar het is in Denemarken ook veel makkelijker dan in het Engelse Bradford, waar velen al een hele tijd dromen van een moskee als de onze, maar de moslimgemeenschap heel conservatief is. Toch mag je niet vergeten dat ik mijn inspiratie uit het Midden-Oosten heb, waar heel wat feministische bewegingen actief zijn. Het islamitisch feminisme is in Marokko ontstaan, met Fatema Mernissi. In dat land worden jaarlijks vijftig nieuwe vrouwelijke islamleraars opgeleid om de radicalisering tegen te gaan. Er beweegt dus niet alleen hier iets. De islamwereld verandert. Uiteindelijk heb ik maar één droom: een moskee met vrouwelijke imams in ieder land op aarde. Dat zou fantastisch zijn."

Sherin Khankan is op 3 december te gast op het Festival van de Gelijkheid in Gent. In de balzaal van Vooruit gaat ze in gesprek met de Vlaamse psychologe en moslima Birsen Taspinar over emancipatie, feminisme en rolmodellen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234