Dinsdag 30/11/2021

Shakespeare in de Wetstraat

Op het eerste gezicht zou je de Deense politieke thrillerreeks Borgen als een bittere afrekening met het politiek-mediatieke complex kunnen beschouwen. Wie dieper kijkt, ziet een geloofsbelijdenis in politiek en journalistiek zoals ze echt zijn.

De recensie van het nieuwe seizoen van Borgen, vanaf vanavond te zien op Canvas, kunnen we bondig houden: de tweede serie is nog (veel) beter dan de al de hemel ingeprezen eerste. Deze Deense tv-reeks over 's lands eerste vrouwelijke premier ving al van bij aanvang internationale lof. Terecht, want zelden zag je een dergelijk meeslepend scenario waarin politieke en privé-intriges geloofwaardig verstrengeld zaten. Ook nog eens overtuigend geacteerd door een evenwichtig ensemble, met een sterrol voor hoofdrolspeelster Sidse Babett Knudsen als premier Nyborg.

Stokte het ritme in seizoen één nog wel eens door de noodzaak om het complexe Deense democratische systeem uit te leggen, dan is dat euvel in de nieuwe reeks verholpen. Borgen was altijd al een creatief kind van de inmiddels bijna klassieke Amerikaanse Witte Huis-serie The West Wing, en de parallellen zijn enkel nog groter geworden. In de nieuwe scenario's is het thrilleraspect - met afgeronde verhaallijnen per aflevering en enkele cliffhangers en rode draden - sterker aangezet. Bovendien komen de personages - dat het aantal protagonisten beperkt blijft, is een gebrek waar je je als kijker snel overzet - beter uit de verf.

Dit is evenwel geen imitatiepoging van The West Wing. Borgen overtreft - heiligschennis! - misschien wel het origineel. Waarlijk, de kans is klein dat u in internationale fictie dit jaar op uw scherm nog iets beter ziet dan Borgen II. Met een dot van een open einde bovendien, wat nu al doet hopen op meer.

De eerste Borgen-hype surfte vlotjes mee op de toevallige overeenkomst met de realiteit, want net toen de serie furore begon te maken werd in Denemarken in 2011 met Helen Thorning-Schmidt ook echt voor het eerst een vrouw eerste minister. Hoewel, toevallig... In Denemarken is gendergelijkheid geen los begrip, en viel te verwachten dat de realiteit de fictie snel zou inhalen.

Wat het tweede luik van Borgen zo knap maakt, is net dat het onze clichématige algemene kennis - in Scandinavië tellen vrouwen voor vol mee - toch weer subtiel in vraag stelt. Ook in het vrouwvriendelijke Denemarken worden vrouwelijke politici in tegenstelling tot mannen aangesproken én aangepakt over de balans tussen werk en gezin. Net zoals Gwendolyn Rutten (Open Vld) bij ons wil ook premier Nyborg daar principieel geen debat over voeren. Maar uiteindelijk kruipt het moederschap waar het niet gaan kan.

Bedrieglijk

De clash van openbaar en privéleven is de lijm die Borgen bijeenhoudt. Van Sophocles en Shakespeare weten we al dat de botsing van publieke en private belangen de stof is waar politieke tragedies van gemaakt worden. Van de krijgsheer die zijn dochter offert om ten oorlog te kunnen trekken (de Oresteia-cyclus) of de man die zijn land ten gronde richt omdat hij zijn moeder begeert (Oedipus) tot de oude koning (King Lear) of de jonge prins (Hamlet) die van ouderliefde een politieke strijd maken. Telkens is het conflict tussen ideologische principes en de private werkelijkheid de motor van het drama.

Het mag gezegd worden: de manier waarop die aloude wijsheid in Borgen een eigentijdse draai krijgt, zou wellicht zelfs de oude bard uit Stratford bewonderend tussen de tanden doen fluiten. Borgen II gaat veel verder dan het voorspelbare verhaal van een gezin dat bezwijkt onder de politieke ambities van de moeder (zoals in de eerste reeks). Ook dat blijkt uit de verhaallijn waarin het moederschap van de premier in het geding komt. Zonder de clou te verklappen: het is één zaak om politiek te ageren tegen de overmedicalisering van jongeren met mentale problemen, het wordt helemaal anders als je eigen kind eronderdoor gaat.

Van dat soort verscheurende keuzes staat deze tv-reeks bol. Zonder te moraliseren of te idealiseren, leert Borgen ons dat politici (en journalisten) soms foute keuzes maken. Daar mogen ze op afgerekend worden, maar tegelijk moeten we beseffen dat dit ons allemaal kan overkomen. Omdat we nu eenmaal mensen zijn. Het is die harde spiegel die Borgen ons voorhoudt. Het is niet altijd een pretje om erin te kijken, maar het blijkt wel verdraaid verslavend te zijn.

Een bedrieglijke serie is het anders wel - en dat is net de schoonheid ervan. Wie onzorgvuldig kijkt, ziet enkel een bittere afrekening met de verstrengeling van politici, hun adviseurs en parlementaire verslaggevers. Politici die het bloed likken van de dolk die ze in andermans rug gestoken hebben, spindoctors die onwaarheden planten in de media, journalisten die te innig meeheulen met de macht, hoofdredacteurs die hun werkvolk onder druk zetten om hun verhalen op te leuken... Het zit er allemaal in, en het is allemaal helaas erg geloofwaardig. Wie zijn wantrouwen in de 'rotte' politiek en zo mogelijk nog rottere media bevestigd wil zien, vindt in een oppervlakkige visie van Borgen een schat aan bevestigingen.

Pijnlijk realistisch

Maar Borgen is nog zo veel meer. Die ambiguïteit zit al meteen in de eerste aflevering van het nieuwe seizoen. Premier Nyborg wil in Afghanistan onder geregisseerde mediabelangstelling de terugtrekking van de Deense troepen aankondigen. Dan loopt het fout, en wordt sterjournaliste Katrine Fønsmark (rol van Birgitte Hjort Sørensen) door haar nieuwe, populistische hoofdredacteur gedwongen om haar verhaal te verdraaien tot een politiek steekspelstuk over een twijfelende regeringsleider. Falende politici, meespelende spindoctors, cynische nieuwsmakers: wie het bij die clichés wil houden, vindt ze netjes terug.

De kracht van Borgen zit er evenwel juist in dat die platgetreden waarheden subtiel gekanteld worden tot een veel genuanceerder beeld. Oké, je ziet een journaliste smoezen met de regeringswoordvoerder, maar je ziet ze ook knokken voor haar stukken - en soms winnen. Je ziet een amorele scoopdrift op redacties, maar ook terughoudendheid als het maatschappelijk belang te hoog ligt. Zo kom je tot een waarachtiger wereldbeeld dan je doorgaans in de verzuurde media- of regimekritiek te zien krijgt.

Niet dat de waarheid niet kwetst in Borgen. Hoe pijnlijk realistisch deze serie wel is, blijkt alleen al uit het feit dat een beetje ervaringsdeskundige in de Wetstraat probleemloos parallellen kan trekken tussen wat zich in de Deense fictiewereld afspeelt en hoe het er bij ons echt toegaat. Als journalist draait je maag om van schaamte als je persmuskieten een privékliniek ziet belagen omdat er een 'bekend kind' verpleegd wordt. Maar was het ongevraagd roven van fotoblogs van overleden kinderen na de busramp in Sierre dan zo veel fraaier?

Freya Van den Bossche

Even treffend toont Borgen hoe politieke concurrenten worden uitgeschakeld door fluistercampagnes van coalitie- of zelfs partijgenoten en hoe journalisten zich gewillig als kruiwagen voor dergelijke tactieken laten gebruiken. Die episodes zullen bij pakweg Caroline Gennez (sp.a) of Freya Van den Bossche (sp.a) vast een belletje doen rinkelen. Zo zit Borgen vol met verborgen referenties aan bestaande of alleszins realistische incidenten. Dat komt heus niet omdat de Deense scenaristen zich ingewerkt hebben in het Belgische politieke drama, maar omdat het nu eenmaal zo werkt in ons type samenleving. Dat schept enig mededogen. Ook als de mens een wolf is voor zijn medemens, blijft hij uiteindelijk nog altijd een mens.

Ook bij ons is het zogenaamde politiek-mediatieke complex vandaag voorwerp van heftig debat - ten bewijze daarvan het spraakmakende opiniestuk van Luc Huyse over de journalistieke hang naar straffe N-VA-quotes, deze week in deze krant (zie hiernaast). En, toegegeven, de afstand tussen politici en hun volgers mag soms wat groter zijn. Wat Borgen mooi illustreert, is evenwel dat het in een levende democratie vaak niet anders kan. Dat om te overleven onder de parlementaire stolp politici en journalisten nu eenmaal op elkaar aangewezen zijn. Dat van 'samen werken' soms 'samenwerken' komt. En dat dat riskant omknellend kan worden maar niet per definitie altijd een objectieve beoordeling in de weg staat.

Alle betrokkenen aarzelen, maken keuzes en maken fouten en hebben daar dan spijt van. Het spektakel in de Wetstraat of in de Deense parlementaire burcht is vaak weinig fraai of eerbaar, maar daarom ook erg menselijk. Borgen toont lang geen idealistische beeld van de democratie, maar het is er ook geen cynische karikatuur van.

Wie ook oog heeft voor de nuances en de keuzestress, ziet juist een eerbetoon aan de realpolitiek. En aan de realjournalistiek. Het is, met andere woorden, allemaal zo eenvoudig niet. Of zoals Shakespeare het Hamlet - ook al zo'n twijfelende Deen - al liet formuleren: There are more things in heaven and earth, Horatio / Than are dreamt of in your philosophy.

Borgen, elke vrijdag een dubbele aflevering op Canvas vanaf 20u40.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234