Dinsdag 27/10/2020

Serieuze comedy, hilarisch theater

Theater en comedy schurken de laatste jaren steeds dichter tegen elkaar aan: acteurs maken stand-upshows, comedians duiken het 'echte' theater in, en dan zijn er ook nog komieken die theater maken over comedy. Volgt u nog?

De tijd dat een serieuze acteur zich niet wilde laten kennen als moppentapper ligt achter ons. Sinds de boomende populariteit van comedy, zo'n vijftien jaar geleden, hebben heel wat acteurs aan het format gesnuffeld. Een paar seizoenen geleden was er zelfs een ware hausse aan stand-uptheater: Mathijs Schepers met Garmisch-Partenkirchen(2012), Steven Beersmans en Koen Monserez met One Man Show (2013), Johan Petit met De snoek van Sjestov (2013), Janne Desmet met Hier waak ik(2014).

Makkelijk meesurfen op een populaire wave? "Niet echt", denkt voormalig comedyrecensent Liv Laveyne. "Natuurlijk kun je met comedy een ander - groter - publiek bereiken, maar het biedt vooral de kans om je publiek anders te bereiken." Laveyne doelt op de directheid van de oorspronkelijke stand-up, die kiest voor close contact met het publiek, zonder personages of scenografie.

Johan Petit knikt: "Theater teert op illusie, goeie stand-up heeft meer weg van een gesprek. Ik probeer in elke voorstelling zo direct mogelijk te praten met mijn publiek en soms kom ik zo in de buurt van stand-up. Maar elke avond is anders: soms gebeurt er een wonder, soms niet."

Kort op de bal

De vrijheid van dat 'gesprek' zorgt er ook voor dat de echte stand-upcomedian kort op de (politieke) bal kan spelen en de gevestigde orde kan hekelen. Zoals zijn subversieve roots dat vraagt. Joost Vandecasteeles comedy-experimenten Otaku (2010) en Onaanvaardbare staat (2014) kwamen misschien nog het dichtst in de buurt: Vandecasteele waagde zich aan woedende spoken word zonder veel theatrale franje en met weinig pure grappen.

In 's mans donkere doorlichting van de wereld valt sowieso niet veel te lachen. Toch lijkt het erop dat net datgene wat veel theatermakers benoemen als de yummie-factor van comedy - zijn potentie tot maatschappijkritiek - binnen het genre niet langer vanzelfsprekend is. Wie vroeger zijn snoeiharde spot van op een bierbak de wereld instuurde, heeft vandaag een promoteam dat zijn nieuwste avondvullende show als 'subversief' moet aanprijzen.

Laveyne wijt die evolutie deels aan de recuperatie door de commerciële sector, waarbij comedians worden ingeschakeld om televisieformats op te leuken, maar waarin verloren gaat wat ze eigenlijk te vertellen hebben. Door vast te houden aan geijkte vormen en inhoud laat de sector zich de vleugels kortwieken, denkt Laveyne. "Subversiviteit heeft niet alleen te maken met wat je vertelt, maar ook met de durf om bijvoorbeeld stilte of diepgang in te lassen, ook al gaat dat ten koste van de grapdichtheid." De markt vraagt echter geen experiment, maar een avondvullende zaalshow met elke anderhalve minuut een mop.

De beklemmende formats waarin comedians zo worden vastgezet verklaren misschien de recente beweging in tegenovergestelde richting, waarbij notoire grappenmakers op zoek gaan naar een nieuwe vrijheid door zich de tools van het theater eigen te maken. Buitenbeentjes als Wim Helsen deden dat al langer. Maar ook Wouter Deprez evolueert sinds Eelt (2007) naar een theatralere vorm van vertellen, en comedian Steven Mahieu speelt zelfs mee in de volgende productie van Arne Sierens, nadat deze zijn acteertalent spotte op Humorologie.

"Sierens zat in de zaal toen de stroom uitviel", vertelt Mahieu. "Ik moest voortspelen à l'improviste. Arne was wildenthousiast en riep: 'Er zit een acteur in u!'" Voor Mahieu is de uitstap naar diens Compagnie Cecilia een welkome afwisseling in een productiestramien dat hem naar eigen zeggen geestelijk verarmt. "Om de twee jaar moet je een solo spelen die voldoet aan steeds hogere verwachtingen. Terwijl ik de tijd wil nemen om iets nieuws te ontwikkelen en dat te laten rijpen. Samenwerken met een rasartiest als Arne Sierens is wat dat betreft een geschenk." Maar wat als Mahieu als 'acteur' op zijn bek gaat? "Tja, de kans bestaat, want ik kan natuurlijk helemaal niet acteren. Gelukkig is Arne een believer: hij gelooft zo hard in mij dat ik het zelf begin te geloven." (lacht)

Nog iemand die van twee walletjes eet, is de Nederlander Maarten Westra Hoekzema, die op zijn negentiende in de finale stond van het Leids Cabaretfestival en daarna kleinkunst studeerde aan de toenmalige Studio Teirlinck - om cabaretier te worden, dacht hij. "Maar bleek dat ze daar neerkeken op cabaret. Mijn eerste solo bracht iedereen aan het lachen, maar de jury vond dat ik, als ik niet dieper zou graven, van school moest."

Hoekzema ontwikkelde zich dan maar als theatermaker, maar rolde later opnieuw de comedy in met de monoloog De verleiding(2014). "Het comedypodium geeft absoluut een kick, maar ik zag in dat circuit toch veel shows van wisselende kwaliteit. Dieptepunt was misschien wel een man die '99 Luftballons' als '99 foeftampons' zong." (grijnst)Momenteel is Hoekzema op tour met Komiek/Freak, waarvoor hij in de huid kruipt van een depressieve komiek. In sommige culturele centra staat de voorstelling geprogrammeerd als comedy, in andere als theater. Uiteindelijk wil Hoekzema het liefst theater blijven maken, omwille van de "grotere vertelkracht en vrijheid".

Oprecht verhaal

Dat die vrijheid samengaat met subsidies hoeft geen betoog, en het roept de vraag op of er meer kwalitatieve comedy zou ontstaan als het genre betoelaagd zou worden. Maar uiteindelijk benadrukken zowel acteurs als comedians dat het cruciaal is - aan welke zijde van de grens je ook valt - authentiek te blijven.

"De voorstellingen waarvan ik hou, onder welk label ook, worden gemaakt uit noodzaak", zegt Petit. "Ik wil voelen dat degene die op het podium staat iets wezenlijks te vertellen heeft." Hoekzema: "Ook een comedypubliek wil iemand zien met een oprecht verhaal. Niet iemand die een format gebruikt omdat dat nu eenmaal goed scoort."

Het einde is nabij van Johan Petit en Adriaan Van Aken is nog tot 30/3 op tournee (nieuwstedelijk.be), Zonder filter van Steven Mahieu speelt tot 19/5 (stevenmahieu.be), Komiek/Freak van Maarten Westra Hoekzema loopt tot 23/3 (maartenwestrahoekzema.com)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234