Maandag 16/12/2019

Dierenmishandeling

Selfies nemen met tijgers op vakantie? Dat kan echt niet meer

Archiefbeeld. Beeld Holger Hollemann/dpa

Een safari, een gorillatrekking door de jungle, walvissen spotten of kooiduiken met haaien. Wilde dieren in de ongerepte natuur zijn een onderdeel geworden van menige vakantiereis. Logisch ook. Achter het glas is een groep leeuwen lang niet zo indrukwekkend als op de Afrikaanse savanne. Sommige diersoorten zijn überhaupt alleen in de wildernis te bewonderen, zoals bultruggen en witte haaien.

Naar schatting van de toeristenorganisatie van de Verenigde Naties (UNWTO) is een safari onderdeel van zeven procent van het wereldwijde toerisme. De populariteit neemt bovendien toe en daarmee de aandacht voor dierenwelzijn. "De inzichten veranderen", zegt manager duurzaam toerisme Gerben Hardeman van reisbrancheorganisatie ANVR. "Tien jaar geleden was een ritje op een olifant normaal. Dat is nu echt not done. Er was destijds weinig kennis van de wrede praktijken die erachter schuilgaan. Geen reisorganisatie die zo'n excursie nu nog aanbiedt."

Iedereen is het erover eens dat vermaak met wilde dieren in gevangenschap uit den boze is. Dus geen ritjes meer op struisvogels en olifanten, fotosessies met tijgers of zwempartijtjes met dolfijnen. Maar hoe zit het met excursies waarbij je in het wild levende dieren opzoekt? Niet om ze aan te raken, maar gewoon om ze te zien in hun eigen habitat. Studies suggereren dat het bijna onmogelijk is ze niet te storen in hun natuurlijke gedrag.

Actieve haaien

Een voorbeeld kwam begin deze zomer van maritiem ecologen uit Australië en Japan. In Conservation Physiology schreven onderzoeksleider Charlie Huveneers en zijn team over de effecten van kooiduiken op het gedrag van witte haaien. In landen als Australië, Zuid-Afrika, Mexico en Nieuw-Zeeland kunnen duikers en snorkelaars zich vanaf een boot in een metalen kooi onder water laten zakken. Met aas, meestal sardientjes en stukken tonijn, verleiden excursieaanbieders de iconische jagers dichtbij te komen. Daadwerkelijk voeren is niet toegestaan. Soms zijn er wel zeven bedrijven die tegelijkertijd op een plek hun kooien laten zakken. Hoe reageren de beesten op de aanwezigheid van glurende mensen?

Het onderzoeksteam bevestigde een snelheidsmeter aan de rugvin van tien haaien rond de Neptune-eilanden in Zuid-Australië. Negen dagen lang registreerden ze hoe actief de dieren waren. Het verschil was overduidelijk: de witte haaien bewogen significant meer met de gekooide toeristen in hun nabijheid. Ze verbruiken dan meer energie. Is dat erg? "Tijd doorbrengen met de duikers kan haaien afleiden van hun normale gedrag, zoals jagen op zeehonden", aldus Huveneers. Bij orka's is ook wel eens gemeten dat de dieren minder tijd besteden aan voedsel zoeken als er bootverkeer is. Volgens de onderzoekers is het feit dat de haaien actiever zijn niet per se een slecht teken voor hun welzijn of voortplantingssucces. De gevolgen op de lange termijn zijn niet duidelijk.

De angst van natuurbeschermers is dat auto's en boten het gedrag van de wilde dieren verstoren. Ook in wetenschappelijk onderzoek naar de relatie tussen toerisme en wilde dieren komt het woord 'stress' vaak voor. Zo zijn er aanwijzingen dat dolfijnen in de aanwezigheid van boten hun vaste plek verlaten om hun heil te zoeken op een rustiger stuk zee. "Zwemmen met dolfijnen in het wild is een grijs gebied", zegt Hardeman. Hij denkt dat het verantwoord kan. "Sommige zee-excursies hebben tegenwoordig een bioloog aan boord die het gedrag van de dieren in de gaten houdt." Is er een babydolfijn bij? Dan maakt de boot rechtsomkeert. Walvissen spotten moet in principe ook kunnen. De Britse reisorganisatie ABTA stelde internationale richtlijnen en aanbevelingen op voor dierenwelzijn in toerisme, die de ANVR overnam. Hardeman: "Daarin staat de afstand vermeld die boten moeten houden en het aantal boten dat tegelijk mag uitvaren. Als er een walvis in beeld is, moet de motor uit."

Brutale apen

Op het moment dat er interactie is tussen mens en dier kan je er donder op zeggen dat de beesten zich anders gaan gedragen. Het is wellicht vergelijkbaar met het gedrag van bijvoorbeeld duiven en eekhoorns in een verstedelijkte omgeving, schreef een groep internationale ecologen recent in Trends in Ecology & Evolution. Als ze maar lang en vaak genoeg in de nabijheid van mensen verkeren, raken ze aan ons gewend. Als ze ook nog eens voer krijgen, worden sommige soorten ronduit brutaal. Of het welzijn ook in het gedrang komt is meestal een stuk moeilijker in te schatten. Soorten die gewend raken aan mensen hoeven niet gestresst meer te zijn. Beter voor het welzijn? Wellicht, maar niet als je een prooidier bent in een natuurgebied, beargumenteren de onderzoekers. Minder angst lijkt apen bijvoorbeeld kwetsbaarder te maken voor luipaarden. Door hun stoutmoedigheid reageren prooidieren niet op gevaar zoals zou moeten, is de nog ongeteste theorie. Met als gevolg een groter risico om 's nachts, als de toeristen weg zijn, opgepeuzeld of gestroopt te worden.

Al met al nemen we vaak aan dat wilde dieren hinder ondervinden van toeristische activiteiten. Maar empirische gegevens die dat bewijzen ontbreken vaak. Dat blijkt uit een meta-analyse van onderzoekers van de Curtin Universiteit en Murdoch Universiteit in Perth. Zij legden 102 eerdere studies bij elkaar waarin de reactie van in totaal 99 diersoorten op toeristen was gemeten. Dat meten kan op meerdere manieren. Je kunt bijvoorbeeld kijken hoe dieren hun tijd besteden met en zonder toeristen in de buurt. Je kunt ook meten hoe dichtbij je kunt komen voordat een dier zich alert gedraagt. Simpelweg bloed aftappen en stresshormonen meten kan ook. Wat bleek? De methode die wetenschappers gebruiken beïnvloedt hun conclusie. Even narekenen leerde dat de consequenties van toerisme helemaal niet zo direct zijn vast te stellen.

Natuurbehoud

Nog iets om rekening mee te houden: ook al kan toerisme slecht uitpakken voor het welzijn van individuele dieren, de soort als geheel kan er toch baat bij hebben. Excursies genereren omzet waarmee natuurgebieden langdurig kunnen worden beschermd. In 2016 maakte de Wildlife Conservation onderzoeksgroep van de Oxford Universiteit een analyse van 24 wildlife-activiteiten. Elke activiteit kreeg een score voor dierenwelzijn en voor natuurbehoud. Een gorilla-trekking door de jungle scoort bijvoorbeeld licht negatief op dierenwelzijn, maar heel goed op bescherming van de soort en zijn habitat. Probleemloos is een trektocht om gibbons te zien in Thailand, Cambodja en Laos. Het welzijn van de apen komt niet in het geding en de excursies scoren goed op natuurbehoud.

De beste scores op beide fronten zijn voor zogenaamde 'sanctuaries', natuurreservaten gericht op het beschermen van wilde dieren, zoals die op Borneo voor orang-oetans. Toerisme is er ondergeschikt; als je geen aap ziet heb je pech. Op deze plekken leven wilde dieren zonder stress of angst en in de vrijheid om zich normaal te gedragen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234