Vrijdag 22/11/2019

Selfie, selfie aan de wand

De beroemde tv-chef Jamie Oliver geeft zijn tienerdochter een selfieverbod op Instagram. De reden? Smakeloze foto's, het fatsoen voorbij. Wel meer meisjes wringen zich in allerlei bochten voor dat ene 'perfecte' plaatje. 'Bij sommige selfies voel je gewoon: dit gaat hier weer niet in een halfuur lukken.'

'Dat ze haar foto's filtert, een laagje bovenop de werkelijkheid legt, daar heb ik op zich geen probleem mee. Dat doen we allemaal, toch? Maar dat ze nu al, aan elf jaar, bezig is met de vraag wat trendy en aantrekkelijk is. Daar sta ik toch van te kijken." Annelies (42), mama van Otta, ziet op Instagram weleens een selfie van haar dochter passeren - een weloverwogen pose en de haren niet toevallig in de plooi. "Ook haar kledij op die foto's is van het allergrootste belang. Welke schoenen zijn in? Welke kleren zijn hip? Dat zijn vragen die haar echt bezighouden, ingegeven door die hele beeldcultuur. Dat maakt dat ze veel minder lang kind kan zijn, en veel sneller vrouw moet worden."

Annelies is niet de enige die af en toe de wenkbrauwen fronst. Zo gaf de Britse televisiechef Jamie Oliver zijn 14-jarige dochter Daisy Boo eerder deze week nog een selfieverbod op Instagram. "We zijn de eerste generatie ouders die met dit probleem te maken krijgt", verzuchtte hij in een podcast voor een Brits lifestylemagazine. "Als je de foto's bekijkt die meisjes tussen de 13 en 14 jaar posten, dan zie je dat het fiftyfifty is. De helft zijn normale beelden. De andere helft zijn een bevreemdend allegaartje van - ik durf zelfs te zeggen - pornografische foto's waar ze een duckface opzetten of hun borsten tonen."

De vader van vijf is nochtans zelf niet vies van Instagram - ook voor vele andere volwassenen een plezierig spiegelpaleis. Oliver post zelfs geregeld foto's van zijn gezinsleven. "Maar naar sommige selfies die mijn dochter Daisy me toont, wil ik niet eens kijken", gruwt hij.

De wetenschappelijke literatuur maakt bezorgde ouders er niet meteen geruster op. Instagram is het slechtst denkbare medium voor onze mentale gezondheid, zo blijkt uit een Britse studie van de Royal Society for Public Health begin dit jaar. Het #StatusOfMind-onderzoek bevroeg zo'n 1.500 jongeren tussen de 14 en 24 jaar over de impact van sociale media op hun psychisch welzijn. Wat bleek? YouTube was het 'gezondste' digitale platform, gevolgd door Twitter, Facebook, Snapchat en, helemaal aan het staartje, Instagram. Hoewel de foto- en video-app nog goede punten scoorde op zelfexpressie, was ze toch vooral gelinkt aan een verhoogd risico op angst, depressie, pestgedrag en FOMO - 'fear of missing out'.

"Heel herkenbaar, die angst om er niet bij te zijn", knikt mama Annelies. "Om iets leuks mis te lopen. Zo kwam Otta ooit via foto's op Instagram te weten dat vriendinnen afgesproken hadden zonder haar. Dat was pijnlijk. 'Waarom wist ik daar niks van?' 'Waarom werd ik niet uitgenodigd?' Die app maakt zeer duidelijk wie met wie optrekt, wie de hippe vogels zijn. Vroeger had je geen weet van die afspraakjes, het gebeurde gewoon achter je rug. Nu wordt dat allemaal extra gevisualiseerd. Dat heeft hier al voor drama's gezorgd, ja."

Valkuil

Komt daarbij, zo geeft het onderzoek aan, dat Instagram ons erg klein kan laten voelen. Bijzonder banaal ook. Want terwijl ons leven zijn saaie gangetje gaat, strooien anderen met übercoole posts. En of dat nu je beste vriendin is, of een Linde Merckpoel, of - nog verder van huis - een Kim Kardashian, dat gevoel kan tot "een attitude van vergelijk-en-wanhoop leiden", zo klinkt het.

Kortom: het idee dat ons leven tekortschiet. En, o zo gevoelig, dat ook ons lijf tekortschiet. Het is geen toeval dat Instagram, waar selfies centraal staan, het slechtste scoort op lichaamsbeeld. Zoals een jonge deelneemster aan de #StatusOfMind-studie duidt: "De app geeft meisjes en vrouwen makkelijk het gevoel dat hun lichaam niet goed genoeg is. Precies omdat zovelen filters op hun foto's zetten en hun beelden bewerken om er perfect uit te zien."

Selfie, selfie aan de wand... Loopt de Instagram-gekte uit de hand? De Amerikaanse vereniging voor psychologen (APA) leek het maken van selfies zelfs even tot geestelijke ziekte te hebben gebombardeerd, maar dat was een hoax. Maar toch, jezelf obsessief 'in de picture' zetten kan heel wat psychische ellende veroorzaken. Getuige de 19-jarige Brit Danny Bowman, die op den duur tot tweehonderd selfies per dag nam, dwangmatig op zoek naar die ene goeie. Het dreef hem ei zo na de dood in. "Ik werd zo high van die lieve comments onder mijn foto's", zei hij aan The Mirror. "Maar schreef iemand iets onvriendelijks, dan voelde ik me leeglopen vanbinnen."

De vraag is, zo werpen experts op: wat is de kip of het ei? Zijn sommige jongeren vatbaarder voor depressie, en daardoor gevoeliger voor hun aantal likes? Of hebben ze hun leven zodanig rond die drang naar likes georganiseerd dat ze hun eigen psychisch welzijn in de voet schieten?

Feit is, zo stelt ontwikkelingspsycholoog Maarten Vansteenkiste (UGent), dat "de huidige generatie tieners haar zelfwaarde sterk vastkoppelt aan het uiterlijke, en aan de waardering die ze daarvoor krijgt. De tieners hechten belang aan extrinsieke waarden zoals schoonheid, status en imago. Daardoor verschuift de aandacht naar de buitenwacht: wat gaan anderen van mij denken? Dat maakt hun eigenwaarde voorwaardelijk, en dus kwetsbaar: 'pas als ik zoveel likes krijg onder mijn selfie kan ik mij goed voelen'.

"De hele selfiecultuur is dus voor een groot stuk in onzekerheid geworteld. Bij tieners, nog volop worstelend met hun identiteit, is zo'n hang naar extrinsieke waarden best wel een valkuil. Als ze zich uitsluitend daarop vastpinnen, kan het hun welbevinden aantasten."

Haar in de boter

Tieners zijn nu eenmaal erg gevoelig voor de mening van hun leeftijdsgenoten. Was het ooit anders? We hebben er altijd willen bijhoren: willen volgen of gevolgd worden. Groepsdruk was er vroeger ook al. Niet zelden in kliekjes waar kledij een belangrijke rol speelde. Herinner u de jeansbroeken van Chipie en Levi's, of de schoenen van Dr. Martens. "Maar, en dat is het grote verschil, nu is die appreciatie van anderen erg telbaar", stelt Maarten Vansteenkiste.

"Je kunt er nu echt een nummer op plakken: een aantal likes. En als we onze eigenwaarde vastkoppelen aan die cijfers, dan komt ze al snel op losse schroeven te staan. Ter vergelijking: wij hebben nu als onderzoekers, meer dan vroeger, inzage in hoeveel keer collega-wetenschappers ons werk citeren. Dat kan flatteren, maar het kan je ook aan het wankelen brengen. Om maar te zeggen: zodra we op waardering een getal kunnen kleven, wordt je eigenwaarde fragieler, en wordt de drang om jezelf te manifesteren groter."

En dan krijg je selfies van tienermeisjes bij wie het naveltruitje net dat tikkeltje te hoog opspringt. Vansteenkiste: "Je merkt dat sommige meisjes hun lichaam gaan objectiveren. Instagram wordt dan een soort etalageruimte, waar ze aandacht vragen voor hun lijf, en voor het werk dat ze daarin hebben gestopt." Suggestieve selfies, de niet te stillen honger naar likes: tv-kok Jamie Oliver vergeleek het al met onze "suikerverslaving". "Het lijkt wel de moderne versie van de nood aan een schouderklopje en bevestiging."

De tijden zijn ook veranderd. De spiegel van vroeger is de selfie van nu, merken ontwikkelingspsychologen. Vroeger stond je als puber eens voor de spiegel in de badkamer, en dat bleef privé. Nu loopt elke tiener voortdurend met zo'n spiegel in zijn broekzak. Vansteenkiste: "Bovendien, vroeger kwam je als kind nog tot rust. Na schooltijd of na de jeugdbeweging was het gedaan. Maar nu, met sociale media als Instagram, kan iedereen blijven meekijken. En op elk moment van de dag staan anderen klaar om positief of negatief commentaar te geven."

Het is iets waar ook Annelies, mama van Otta (11), al tegenaan liep. "Via Instagram krijgen de intriges van de speelplaats een virtueel verlengstuk", merkt ze op. "Vriendinnen liken elkaar, tenzij er een haar in de boter zit. Dan liken ze elkaar net níét. Onlangs hebben we Otta's gsm een week aan de kant gelegd. Ze werd doodongelukkig van al die toestanden. Toen dachten we: pauze, weg ermee. Je wilt toch dat je dochter dat hele gedoe 's avonds even kan loslaten. Dat ze een keertje niet moet bezig zijn met haar positie in de groep. Ze was niet eens kwaad omdat we haar gsm wegstopten. Misschien was ze wel opgelucht.

"Alleszins, ik geef het je op een blaadje: er moet in de klas maar één meisje zitten met een lastig karakter dat de boel naar haar hand zet, en het kan al een vaart lopen. De comments die ik al onder mijn neus kreeg. Ik verzeker je, die tieners zijn niet bezig met ethisch besef. Dat is hard tegen hard."

Niks zo kwetsbaar als een 'zelfje' posten in zo'n klimaat. De kloof tussen het nemen van selfies en het posten ervan is dan ook bijzonder groot, zo toont een recente Amerikaanse studie bij 130 jonge vrouwen. Meisjes klikken behoorlijk wat af, op zoek naar dat ene perfecte plaatje. Heel bedachtzaam, alvorens zich voor de virtuele leeuwen te gooien. "Mensen denken nogal snel dat selfies ingegeven zijn door een soort narcisme", aldus de onderzoekers. "Maar wij stellen vast dat er wel meer innerlijke processen meespelen."

Truken van de foor

Een proces van jezelf bekijken, beoordelen, en pas dan etaleren. Een proces dat oneindig lang kan duren, weet ook Lien, een West-Vlaamse van 17 jaar, naar eigen zeggen "populairder op Instagram dan op de speelplaats". Met selfies op haar account die zo uit een modeblaadje weggerukt lijken. "Bij sommige selfies voel je gewoon aan: dit gaat hier weer niet in een halfuur lukken. Je moet ook met zoveel zaken rekening houden. Je foto moet scherp zijn, je mooiste hoek moet erop staan, het gewenste accent moet uitblinken - zeker als je extra moeite hebt gedaan, zoals met make-up. En je mag ook niet altijd dezelfde pose aannemen. Er moet toch wat variatie in je foto's zitten. Anders wordt het maar saai voor je volgers."

Eén keer vertrok ze een uur later dan voorzien naar een feestje. Want, jawel, ze móést en zou nog die stralende selfie schieten. "Ik was helemaal opgekleed, mooi opgemaakt, en ik dacht: ik post nog snel een foto. Ik stuurde een paar selfies door naar mijn vriendinnen, met wie ik een chatgroepje heb. Daarin geven we elkaar advies over welke foto's we online zouden zetten. Maar ze raakten er niet aan uit. Iedereen hield er een andere mening op na. Ik bleef maar foto's maken, doorsturen en twijfelen. Na een uur dacht ik: laat maar zeg, ik vertrek wel. Ik heb al genoeg tijd verspild." (lacht)

Ploeteren op die 'perfectie', imago-expert Stef Verbeeck (Pavlov) kan ervan meespreken. Hij zag het thuis ook al, met zijn stiefdochter (18). "Het is vrij simpel: ik herken haar niet eens op haar Instagram-profiel. Met die speciale bewerkingen voor grotere ogen, en welke filters nog allemaal. Ze ziet er helemaal anders uit dan op onze foto's van familiefeestjes. Ze zal ook altijd eerst uren staan oefenen voor de spiegel, alvorens een selfie te nemen. Daarna neemt ze zeker 35 foto's, om er vervolgens de beste uit te kiezen."

"We hebben haar daar ooit weleens op aangesproken, omdat we wilden vermijden dat het te ver zou gaan of te platvloers zou worden. Maar ik heb de indruk dat de meeste tieners wel een vrij goed idee hebben van hun grenzen. Ze reguleren voor een groot stuk zichzelf doordat ze eigenlijk allemaal hetzelfde doen. Veel van die selfies en accounts zijn onderling inwisselbaar."

Tieners die hun inspiratie halen bij rolmodellen als Kylie Jenner en Kim Kardashian: zo heb je er dertien in een dozijn, weet Stef Verbeeck, gespecialiseerd in 'personal branding'. "Maar op Instagram slaat de slinger echt door. Al die holle beelden, holle statements. Het staat haaks op datgene waar 'branding' om zou moeten draaien: authenticiteit, een meerwaarde zijn en dát in de verf zetten. Nu gaat iedereen from zero to hero. Vandaag kan elke tiener met een Samsung van 50 euro vlotjes 1.000 likes binnenhalen. Daar bestaan video-tutorials met trucjes voor. Geloof me, ze leren heel snel het klappen van de zweep."

Je moet het Lien niet vertellen. Duizend likes haalt ze nog niet, maar toch al vlot een honderdtal. Ze kent de truken van de foor. Zoals deze: hoe meer hashtags je onder je selfies toevoegt, hoe meer likes je scoort. Plus: er is ook zoiets als 'like back': de belofte om elkaar te liken. Hoe sympathiek is dat? En de 'like for like': ook wie je niet volgt, kan jou alsnog een dikke duim geven. Een winner.

Lien: "Eerlijk gezegd, als een selfie niet genoeg likes haalt - dertig is te weinig voor mij - dan verwijder ik die foto. Het klinkt misschien raar, maar later post ik hem dan soms opnieuw. Maar dan wel op een ander tijdstip. Tussen 13 en 16 uur zit er massa's volk op Instagram. Dan heb je veel meer kans op likes. Op die manier geef je een selfie een tweede leven."

Glimlachend naar bed

Kortom: er zijn spitsuren op de snelweg die Instagram heet. Maar er zijn nog wel andere ongeschreven regels, waar ouders het raden naar hebben. Zo zijn ook de 'comments' onder de foto's aan allerlei gedragscodes onderhevig. Hechte vrienden laten graag negen comments achter, leert een artikel op NRC. Vaak in de trant van: 'jij moet echt model worden' of 'ik wil je nooit meer kwijt', gevolgd door onnoemelijk veel hartjes.

Of zoals Annelies, mama van Otta, omschrijft: "Die tieners lijken elkaar à volonté op te vrijen, meisjes onder elkaar. Heel bevreemdend en overdreven. Zoiets deden wij vroeger nooit." Een veilige vlinder of bescheiden bloem wijst dan weer op een prille vriendschap. Met andere woorden, zowel het aantal comments als de gebruikte emoji's verklapt iets over de band tussen tieners, iets wat andere Instagram-pubers dan weer mee kunnen aflezen. "Ouders denken vaak dat het superoppervlakkig is", stelt een meisje op NRC. "Maar dat is niet zo."

Een digitaal prentenboek als Instagram kan een "ideale imagobouwer" zijn. "De vraag is alleen: hoe duurzaam is dat?", stipt Stef Verbeeck nog aan. "Zeker als een latere werkgever je daar als tienermeisje ziet pronken, met de lippen getuit en de boezem vooruit? Volgens mij zijn tieners zich daar ook van bewust. Maar hun doel is in de eerste plaats likes genereren en zelfverzekerdheid opbouwen. En eerlijk gezegd, wie hengelt er nu niet naar bevestiging op sociale media? Tien likes of honderd likes, dat is een verschil. Bij honderd likes kruip je met een glimlach in je bed, ook als volwassene. Jongeren zijn daar nog gevoeliger voor. Elke like nu is zoals een high five op de speelplaats vroeger."

Klopt, likes zijn belangrijker dan volgers, pikt Lien in. "Likes doen deugd. Het toont: ook wie mij niet persoonlijk kent, vindt mij niet lelijk. Dan voel ik me goed in mijn vel, of toch even." Rondsnuffelen op Instagram doet ze elke dag. Maar een selfie posten? "Nee, dat doe ik alleen als ik er goed genoeg uitzie. Negen op de tien keer leg ik er nog een filter op. Je wilt er uiteindelijk toch mooi op staan, dat de mensen geen raar beeld van je krijgen. Alleszins, een fake smile zal ik nooit opzetten. Iedereen blijft mijn 'echte ik' zien. Ik zal ook nooit uitdagende foto's posten. Een ontblote schouder, meer niet. Maar je kunt er niet omheen, op Instagram is het toch zo'n beetje de grote populariteitstest. Wie is de schoonste, de hipste, de tofste?"

En dan valt het al eens voor dat een meisje van elf het vanachter haar schermpje ineens uitroept: 'Waw, mama, zoveel likes dat ik al heb!' Annelies: "Ik heb haar op sommige momenten toch al eens teruggeroepen: 'Meisje, blijf er alsjeblieft nuchter onder.' Dan voel je dat ze daar al een kick van krijgt, van die likes. Dat het haar een boost geeft. Alsof vriendinnen op de speelplaats massaal achter haar aan zouden lopen, maar dan virtueel versterkt. Dat gevoel probeer ik dan toch wat te temperen, zodat ze zich daar niet in verliest."

Maar wat veel ouders misschien nog het meest hoofdbrekens bezorgt, is dit. Annelies: "Waarom is die hele Instagram toch zo verschrikkelijk populair op die jonge leeftijd? Is het omdat het puur beeld is? Ze hoeven niet per se iets te tikken, dus lastig is het niet. En meer nog: hoe komen die kinderen in godsnaam aan honderd of tweehonderd likes? Ik mag al blij zijn met twintig." (lacht)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234