Dinsdag 22/09/2020

Seks, woede en verdriet

'Het is een goede zaak als mensen zich realiseren dat ze een keuze hebben, want verslaving impliceert juist de afwezigheid van keuze. Voor een groot deel van de film zit Iris inderdaad gevangen in die seksuele verslaving. In haar geval is echt sprake van compulsive behaviour en dat betekent dat ze alleen maar die dwang, die obsessie kan volgen.' Zo omschrijft de Britse cineaste Carine Adler het gedrag van het hoofdpersonage Iris in haar indringende, zowel vormelijk als inhoudelijk erg boeiende debuutfilm Under the Skin.

Tijdens het schrijven van haar scenario liet Carine Adler zich onder meer inspireren door het boek Mother, Madonna, Whore van gerechtspsychiater Dr. Estella Weldon. Daarin wordt onder meer beschreven hoe mannen hun woede uiten door bijvoorbeeld banken te beroven of vrouwen te mishandelen. Bij vrouwen wordt woede evenwel vaak naar binnen gericht, met allerlei vormen van zogenaamd compulsive behaviour tot gevolg, zoals anorexia, boulimie, zelfverminking en seksuele promiscuïteit. Omdat Carine Adler een filmverhaal wou vertellen waarin een vrouw nu eens niét op het einde maar van bij het begin haar woede wil uitleven, koos zij voor een rechtstreekse link tussen anger and sexual behaviour.

In Under the Skin zien we hoe de negentienjarige Iris en haar iets oudere zus Rose reageren op de plotselinge dood van hun moeder (kleine rol van Rita Tushingham). Bij de gehuwde en hoogzwangere Rose (rol van Claire Rushbrook) zorgt dat overlijden voor emotionele verwarring en pijn, maar bij Iris (sublieme vertolking van Samantha Morton) lijken de stoppen helemaal door te slaan. Het jonge, levenslustige meisje zegt haar job op, breekt met haar vriend en verhuist naar een piepkleine flat. Die heeft ze toch alleen maar nodig om haar roes uit te slapen na nóg maar eens een wilde fuifnacht of om een of andere gelegenheidsvrijer mee naartoe te nemen. Op een bepaald moment begint Iris aan een soort maskerade. Als ze op stap gaat, doet ze dat in de korte bontjas en met de pruik van haar moeder. Enerzijds maakt die verkleedpartij van Iris duidelijk deel uit van haar verwerkingsproces, anderzijds ziet zij er plots nogal hoerig uit. Dat lijkt toch wel een erg vreemde combinatie: imitatie van de moederfiguur aan de ene kant en extreme seksualiteit aan de andere kant.

"Die transformatie van Iris gebeurt in feite bijna toevallig. Maar de confrontatie tussen dat rouwproces enerzijds en dat soort seksuele verslaving anderzijds was duidelijk één van de thema's die ik in Under the Skin wilde onderzoeken," legt Adler uit. "Met een andere actrice was dat misschien niet zo goed gelukt, maar volgens mij was Samantha Morton instinctief in staat dat centrale beeld, namelijk de confrontatie van die twee emoties, bijzonder goed gestalte te geven."

"Ik heb zelf ervaring als actrice en één van de redenen waarom ik dit scenario geschreven heb, is dat ik aan een actrice ook eens zo'n gelaagde rol wilde geven die doorgaans alleen door mannen vertolkt wordt. Er zijn veel films met antihelden, maar antiheldinnen zie je slechts zelden. Dat betekende ook dat ik, al tijdens het schrijven, wist dat als ik niet de juiste actrice zou vinden er dan ook geen film zou zijn. We hebben Samantha Morton pas erg laat tijdens de casting gevonden en ik moet toegeven dat ik zeer ongerust begon te worden."

Samengevat brengt Under the Skin het relaas van de soms chaotische en irrationele manier waarop mensen omgaan met gevoelens van rouw en verlies. Dat centrale thema, waarin elementen van verdriet, woede en onmacht, maar ook van zelfhaat en zelfdestructie aan bod komen, loopt samen met de zogenaamde sibling rivalry-problematiek, omdat Iris en Rose ook als zussen met zichzelf en met elkaar in het reine moeten proberen te komen.

"In feite was de titel oorspronkelijk Sisters under the Skin. Dat is een Engelse zegswijze, die op een bepaalde verwantschap wijst. 'They are sisters under the skin', zegt men soms van vrouwen die daarom helemaal geen familie van elkaar hoeven te zijn. Onderhuids, ondanks grote verschillen, kunnen toch bepaalde gelijkenissen of overeenkomsten bestaan. Dat geldt uiteraard ook voor échte zussen, zelfs al is er sprake van sibling rivalry omdat ze, zowel tijdens haar leven als na het overlijden van de moeder, worstelen met de vraag wie nu eigenlijk haar lieveling is/was. Uiteindelijk leek Sisters under the Skin mij toch geen goede titel omdat het té duidelijk werd."

De zussen hebben allebei bloemennamen, in de flat van Iris zijn er de vele bloemen die ze laat verwelken en op het einde gaat ze zelf in een bloemenwinkel werken. Moeten we daar een of andere symbolische betekenis achter zoeken?

"Niet echt," relativeert Carine Adler. "Ik ben erg beïnvloed door fotografie. Vooral het werk van vrouwelijke fotografen interesseert mij, omdat dit één van de weinige artistieke sectoren is waarin men makkelijk de controle kan bewaren. Het is, in tegenstelling tot film, ook een relatief goedkoop medium. Indertijd heb ik een tentoonstelling gezien van een fotografe wier vader overleden was. Na de begrafenis had ze de bloemen maar naar huis genomen en dan heeft ze, gedurende een jaar, foto's genomen van al die verwelkende en rottende bloemen. Ik was op dat moment net begonnen met dit scenario. Die beelden hebben mij dus zeker geïnspireerd. Ze zijn als het ware vanzelf het scenario binnengeslopen." Inmiddels zal wel duidelijk zijn dat Under the Skin geen oppervlakkig entertainment biedt dat je als kijker snel consumeert en even snel vergeet. Toch eindigt de film uiteindelijk met een hoopvolle noot. Het is niet meteen een traditioneel happy end, maar het is duidelijk dat er voor Iris en ook voor Rose een bepaalde, moeilijke levensperiode wordt afgesloten. En eigenlijk had het voor Iris ook bijzonder tragisch kunnen aflopen.

"Je hebt gelijk als je zegt dat dit niet zomaar een happy end is," beaamt Adler. "Essentieel aan het einde is dat er nu een keuze kan worden gemaakt. Iris is nu eindelijk in staat om te kiezen: ze kan doorgaan met wat ze bezig was, maar ze kan er ook mee kappen. Neen, ik heb nooit overwogen om de film op een tragische manier te laten eindigen. In de jaren '70 was dat misschien nog mogelijk geweest (lacht). Er worden nu uiteraard óók nog wel films gemaakt waarin het hoofdpersonage sterft, maar ik wist van in het begin dat ik zoiets absoluut niét wilde voor deze film. Het was, tijdens het schrijven van het scenario, nochtans zeer moeilijk om bij het juiste einde aan te komen. En nogmaals, het is voor een groot deel aan de sterke vertolking van Samantha te danken dat zij in staat was dat moment van verandering zichtbaar te maken. Het is inderdaad an ending of choices En het is een goede zaak als mensen zich realiseren dat ze een keuze hebben, want verslaving impliceert juist de afwezigheid van keuze. Voor een groot deel van de film zit Iris inderdaad gevangen in die seksuele verslaving, met als resultaat dat ze geen andere keuze heeft. In haar geval is echt sprake van compulsive behaviour en dat betekent dat ze alleen maar die dwang, die obsessie kan volgen. Gelukkig voor haar komt er een moment van revelatie, van openbaring. Van zodra iemand begrijpt wat hij of zij eigenlijk aan het doen is, kan er misschien een gedragswijziging optreden. Want zonder begrip is er geen verandering mogelijk." In het filmtijdschrift Sight and Sound werd Under the Skin bejubeld en beschreven als "smouldering, sensual and mysterious in a most un-British manner". Zelf vond ik de film inderdaad ook 'smeulend, sensueel en mysterieus', maar is dat dan werkelijk zo on-Brits? "Ik vind het eerlijk gezegd nogal moeilijk om commentaar te geven op andermans opinies over mijn film," verontschuldigt Carine Adler zich. "Wel werd Under the Skin meer met Europese films vergeleken dan met Angelsaksische. Over het algemeen vertonen Britse films meer verband of verwantschap met Amerikaanse. Mijn invloeden liggen echter veel meer bij de Europese cinema en bij de Franse films in het bijzonder: Truffaut bijvoorbeeld en de vroege Godard."

Anderzijds wordt in de recensies van Under the Skin vaak verwezen naar het werk van Ken Loach en Mike Leigh. Dat is niet alleen omdat cineaste Adler hier samenwerkte met Barry Ackroyd, de director of photography van Ken Loach, of omdat Rose vertolkt wordt door actrice Claire Rushbrook, die vooral bekend werd door Mike Leighs Secrets and Lies.

"Nu moet ik natuurlijk zien dat ik mezelf niet tegenspreek," lacht Adler. "Wat zo buitengewoon is aan films, is dat ze de hele wereld rondreizen. Als filmmaker word je dus ook door al die verschillende invloeden geïnspireerd. In die zin kan mijn film dus zowel un-British, maar tegelijk ook very British genoemd worden. Het is inderdaad een combinatie. Ik ben ook duidelijk beïnvloed door de Britse films van de jaren '60, de realistische drama's zoals The Sporting Life van Lindsay Anderson. Die films vertoonden toen trouwens veel meer verwantschap met de Europese cinema en dat is de laatste tijd toch wel veranderd. Ik denk dat het daarom is dat Sight and Sound deze film nu un-British noemde. Er is een tijd geweest dat films over relaties zeer belangrijk waren in de Britse cinema en dat is nu minder het geval, denk ik." Under the Skin werd gedraaid in Liverpool, maar in feite wordt de stad niet echt herkenbaar en zeker niet als een toeristische achtergrond in beeld gebracht.

"De reden waarom wij naar Liverpool zijn gegaan, was puur financieel. We kregen daar namelijk subsidies, maar één van de voorwaarden was dan ook dat we dáár zouden draaien. In eerste instantie was ik daar niet zo gelukkig mee, want ik vreesde dat het op compromissen zou uitdraaien. Uiteindelijk blijkt dat de atmosfeer van die stad sterk in de film aanwezig is. Liverpool heeft dat gevoel van verlies, bijvoorbeeld omdat veel bewoners uit de stad zijn weggetrokken om buiten het centrum te gaan wonen. Die sense of loss paste dus erg goed bij dit verhaal en hoewel we beslist hadden om niet de traditionele stadsgezichten te tonen - omdat het in essentie toch om een innerlijke reis gaat - heeft die atmosfeer volgens mij wel degelijk mijn werk, dat van de acteurs en het camerawerk beïnvloed."

Tijdens de film zien we Iris een kerk binnenstappen, aangetrokken door de gezangen van een repeterend koor. Even later waagt ze zich daar zelfs aan een auditie. Helemaal op het einde zien we Iris in een soort club, waar ze op het podium een heel gevoelige versie brengt van 'Alone Again (Naturally)' van Gilbert O'Sullivan. Kunnen we die scène interpreteren als het moment waarop Iris, letterlijk en figuurlijk, haar eigen stem gevonden heeft?

"Dat was precies de bedoeling," zegt Adler. "En het is trouwens niet alleen het hoofdpersonage dat haar stem gevonden heeft. In Groot-Brittannië is het zeer moeilijk en eigenlijk zeer ongewoon om als vrouw je eigen film te schrijven én te regisseren. De auteurstheorie is niet bepaald een Brits gegeven. Ik wou dus een film maken die zou laten merken dat hier een vrouwelijke filmmaker aan het werk was die ook probeert haar eigen stem te vinden. Dit is in geen geval een autobiografische film, maar het is wel degelijk mijn eigen stem die ik hier wil laten horen."

TITEL: Under the Skin. REGIE en SCENARIO: Carine Adler. FOTOGRAFIE: Barry Ackroyd. MUZIEK: Ilona Sekacz. PRODUCTIE: Kate Ogborn voor Strang Dog Production. VERTOLKING: Samantha Morton, Claire Rushbrook, Rita Tushingham, Stuart Townsend, Christine Tremarco, Matthew Delamere e.a. UK, 1997, kleur, 85 minuten. Gedistribueerd door Cinélibre.

'Ik wilde aan een actrice ook eens zo'n gelaagde rol geven die doorgaans alleen door mannen vertolkt wordt'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234