Woensdag 29/01/2020

'Seks en dood. En niets anders'

Peter Greenaway is zonder twijfel de meest schilderkunstige van alle filmregisseurs. Hij vertelt zijn verhalen veel visueler dan zijn meeste collega's en dat resulteert nu in de heerlijke nieuwe film Eisenstein in Guanajuato.

Tien dagen die de wereld schokten - dat was de ondertitel van Oktober, de derde langspeelfilm van Sergej Eisenstein, de Sovjet-Rus die bijna een eeuw geleden geleden gold als een van de belangrijkste regisseurs van zijn tijd. Hij staat nog altijd, vooral dankzij zijn montagetheorie, te boek als een van de meest vernieuwende filmmakers.

Nadat hij vier films gedraaid had in zijn vaderland, trok hij in 1930 naar Hollywood, waar hij door onder anderen Charlie Chaplin en auteur Upton Sinclair met open armen ontvangen werd. Zijn filmplannen liepen echter met een sisser af en Eisenstein trok naar Mexico om te werken. Hij zou iets meer dan een jaar in het land blijven, tientallen uren film op pellicule vastleggen, maar door problemen met de financiers nooit de kans krijgen om dat materiaal te verwerken. Bijna een halve eeuw later, Eisenstein was al lang overleden, werd er door zijn assistent Aleksandrov toch een film uit gedistilleerd.

Peter Greenaway dacht aanvankelijk aan een documentaire over Eisenstein. "Ik heb in mijn leven films gemaakt die documentaires genoemd zijn, maar eerlijk: ik weet niet of er zoiets als een documentaire bestaat. Zeker tegenwoordig zijn ze allemaal even subjectief en even sterk gefictionaliseerd als speelfilms. Er bestaat geen geschiedenis, er bestaan alleen geschiedkundigen."

Schilderkunst boven cinema

Eisenstein in Guanajuato focust op een korte periode van Eisensteins bezoek aan Mexico, vandaar de slagzin van de film: 'Tien dagen die Eisenstein schokten'. Eisenstein, toen 33, ontdekte die dagen in Guanajuato zijn (homo)seksualiteit en werd er geconfronteerd met de dood. Greenaway heeft links en rechts kritiek gekregen omdat hij een loopje zou nemen met de feiten, maar dat is naast de kwestie. "Naarmate ik meer over hem te weten kwam kreeg ik almaar meer zin om in zijn hoofd te kruipen en niet om hem van buitenaf te bekijken." Die aanpak werkt perfect. Over het scherm paradeert een bizar genie, een iconoclast die alles in vraag stelt, ook zichzelf.

Greenaway heeft Eisenstein ontdekt als jonge student. "Dat was begin jaren 60, als ik de loftrompet over hem stak, zei iedereen steevast: bedoel je Einstein?" De regisseur heeft hem nooit meer losgelaten. "Zijn eerste drie films - Staking, Pantserkruiser Potemkin en Oktober - handelden over grote ideologische ideeën. Tien jaar later, als hij na een aanvaring met Stalin weer mag werken, draait hij Alexander Nevski, Ivan de verschrikkelijke deel 1 en Ivan de verschrikkelijke deel 2: drie films over individuen. Wat was er gebeurd? Was hij ouder en rijper geworden? Ik denk dat het antwoord ligt in de drie jaar dat hij de USSR verlaten heeft. Een reis die via Europa en de VS naar Mexico leidde.

"Hij had de kans om Rusland met enige afstand te bekijken. Het gros van mijn cinema, of het Leven zelf draait om twee onderwerpen: seks en dood. Waar valt er anders over te praten? Het gros van de westerse kunst - van de niet-westerse ken ik te weinig om me erover uit te spreken - handelt over seks en dood. De Grieken benoemden het al, Eros en Thanatos. Als je de films van Eisenstein goed bekijkt, dan zul je merken dat hij erg geïnteresseerd is in aanvangen en eindes."

Greenaway plant twee andere films over Eisenstein. In de eerste plaats omdat hij zo geënthousiasmeerd is door Elmer Bäck, de onbekende Finse acteur die de regisseur met veel gusto vertolkt. "Anderhalf jaar heb ik naar de juiste acteur gezocht. Ik wist dat ik foto's van de echte Eisenstein in de film wilde, daardoor had ik iemand nodig die op hem kon lijken. In Rusland heb ik niemand gevonden, omdat niemand goed genoeg Engels sprak. Vervolgens suggereerde mijn producer om een Amerikaanse topacteur te nemen. Een ijdele Hollywood-ster die schijt, plast en zich laat vernederen? Ik dacht het niet. Uiteindelijk zag ik Elmer en ik wist meteen: dit is mijn Eisenstein."

Vooraleer hij zich opnieuw op Eisenstein stort, start Greenaway in het najaar met de opname van een film over beeldhouwer Brancusi. En hij heeft nog twee projecten klaarliggen: het ene over Oskar Kokoschka en Alma Mahler en het andere, een animatiefilm over Jheronimus Bosch, van wie in 2016 de 500ste verjaardag van het overlijden herdacht wordt. Daarbovenop volgt er ook een opera met Philip Glass over Bosch. Greenaway glimlacht als hij het opsomt. "Je merkt het, mijn grootste fascinatie in het leven is schilderkunst."

Waardeloos na 80

In elk geval lijkt Greenaway op zijn 73ste productiever dan ooit. Alsof hij voelt dat de dood hem op de hielen zit? "Ik woon in Nederland waar euthanasie makkelijk is. Ik kan me niemand herinneren die na zijn 80ste nog iets van waarde afgeleverd heeft. Picasso een of twee gravures, Titiaan een paar schilderijen en dan hebben we het gehad. De wereld hoort aan de jongeren toe. Het is egoïstisch om te willen blijven doorgaan. Laten we hopen dat ik nog zeven productieve jaren voor mij heb.

"Ik weet het, ijdelheid drijft ons om te blijven ploeteren, maar wat is het nut? De kans stijgt exponentieel dat je dood een pijnlijke affaire wordt. Neen, dan liever een zachte zelfgekozen dood. Ik zeg graag: als we wat meer over de dood zouden nadenken, dan zouden we beter leven."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234