Vrijdag 27/01/2023

Sculpturen met ingewanden

Scharoun was gefascineerd door het complexe spel van lijnen, vlakken en perspectieven in drie dimensies. Daarin was hij een meester

De architectuurserie van De Morgen: twintig modernistische toparchitecten, twintig prachtige boeken, twintig zaterdagen lang. Op deze plek schrijft Didier Wijnants telkens een column over de architect of architectuurstroming van de week.

Hans Scharoun (boek 19)

De pioniers van het modernisme gebruikten allemaal graag dure woorden, maar de Duitsers spanden daarin de kroon. In het Duits klinken woorden immers altijd duur, zeker als het gaat over een verheven onderwerp als architectuur. Hans Scharoun uit Bremerhaven kende er wat van. Op een vroege schets van een postgebouw krabbelde hij de woorden "Betrieb / nicht Repräsentation". Hij bedoelde dat het gebouw haar functie moest uitstralen en geen prestige etaleren. Later bedacht hij voor dat uitgangspunt het ronkende woord 'Leistungsform', letterlijk zoiets als 'prestatievorm', maar in feite een onvertaalbaar woord.

Voor Scharoun moest de vorm van een gebouw dus zijn functie uitdrukken. Daarmee onderschreef hij in theorie de belangrijkste stilzwijgende canon van de nieuwe architectuur, namelijk dat een gebouw er vooral functioneel moest uitzien. We weten intussen dat de meeste van die gebouwen er wel functioneel uitzagen, maar het eigenlijk zelden ook waren. In werkelijkheid hadden de meeste modernisten andere onwrikbare idealen. Voor de enen was het motto 'morsen mag niet' heilig (Adolf Loos en Mies van der Rohe), anderen wilden het dynamisme en technisch optimisme van hun tijd sculpteren met glas, staal en beton.

Scharoun hoorde thuis in die laatste categorie. Niet dat hij veel morste, maar hij was van inborst wel een expressionist, een bedenker van visionaire structuren die (in de woorden van Adolf Behne) een stuk 'sensatie in de grootstad' brachten.

Toch paste Scharoun niet in de hoofdstroom van het modernisme. Hij was daarvoor niet dogmatisch genoeg en hij was niet te vinden voor het idee van een universele internationale architectuur. Anderzijds was hij ook geen pragmaticus. De concrete stedelijke context waarin zijn gebouwen terechtkwamen interesseerde hem nauwelijks, veel meer was hij gefascineerd door het complexe spel van lijnen, vlakken en perspectieven in drie dimensies. Scharoun was daarin een meester, ook al was hij autodidact. Hij heeft echte pareltjes neergezet, zoals het huis Schminke in Löbau.

Maar hij heeft jammer genoeg niet erg veel gebouwd. Dat kwam ook omdat hij in 1933 niet naar de VS gevlucht is voor de nazi's, hij is blijven werken in wat hij 'moeilijke omstandigheden' noemde. Pas heel laat in zijn loopbaan mocht hij een groot werk realiseren, de Filharmonie in Berlijn (foto). Elke bezoeker zal het getuigen: een indrukwekkende sculptuur met sensationele ingewanden. Het is het zenuwcentrum van Berlijn-Tiergarten. Toen het in 1964 gebouwd werd, stond het daar moederziel alleen tussen wat platgebrande resten van de oorlog. Een parel zonder concrete stedelijke context.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234