Vrijdag 27/11/2020

Schuifelend in en uit het leven

'Ik hèm gespeild met presque tout le monde, meestal als sideman', zei Toots Thielemans ooit en daarin zat die hele man. Zijn taal, zijn muziek, de mens. Vandaag nemen we afscheid van Toots.

Schuifelen, in een dialect betekent dat 'fluiten'. En kijk dan eens naar het YouTube-filmpje van Toots met Elis Regina (tik Thielemans, Regina en Suécia in). Het is 1969, we zien Toots Thielemans samen met Elis Regina tijdens een optreden in Zweden en wat je ziet vergeet je niet. Zij is dan 24 en zal dertien jaar later al overlijden. Toots is 47. Zij zingt, hij speelt, hij schuifelt, ze swingen.

43 jaar later, het is 2012, schuifelt hij aan de arm van zijn manager Veerle Van de Poel de Vanderborghtzaal in Brussel in. De expo Toots 90 wordt geopend en vier maanden na de voorstelling van het boek is een interview nu wel mogelijk. "25 minuten", zegt Van de Poel. "Toots heeft rust nodig." Hij gaat zitten en na even zegt hij: "Hoor je het fluitje? Bluesette."

Toen maandag het nieuws kwam dat Toots Thielemans overleden was, dacht je bijna: 'Hé, zo plots?' Wat een vreemde gedachte is bij iemand die 94 was en die twee jaar geleden afscheid had genomen van zijn publiek. Omdat het niet meer ging en omdat de vooravond van zijn leven - zo stond het in Zeno van 1 september 2012 - nu echt ingetreden was. Toch die verrassing maandag: 'Toots dood?'

Een jeugdidool was Toots Thielemans niet. Op de Korenmarkt in Gent wilden we als 16-jarige TC Matic zien of later, ja sorry, Dire Straits in de Brielpoort. In geen enkele oude doos zit een ticketje van een concert van Toots. Er was alleen dat ene beeld en dat ene muziekje. Nog voor Billy Joel 'Even Though I'm in Love' kon zingen, hoorde je de mondharmonica die 'Leave a Tender Moment Alone' begon en in de herinnering zat Toots met een gestreept hemdje tijdens een live-optreden met Joel mee te spelen. Misschien was dat, voor onze generatie, de ontdekking van Toots. Eenvoudig terug te vinden, tik 'Toots Thielemans and Billy Joel' in op YouTube en je bent in Londen, 1983. We waren 16.

'Alles is toeval'

Maar je wordt ouder en wat je op 16 nooit vermoedt, gebeurt. Er komt muziek bij. Je gaat van Jacques Brel (tot dan 'verplichte kost in de Franse les') en van Bach houden en zacht sijpelt ook de jazz binnen. En dan word je nog ouder en nadat een (nu al lang gesloten) heerlijke platenwinkel in de Leuvense Bondgenotenlaan je een fortuin heeft gekost door al die verleidelijke jazz-cd's, vult je kast zich. Gisteren even gecheckt: in het jazz-vakje van de Ikea-Billy veel Coltrane, Herbie Hancock, Ella en Billie, Stan Getz en João Gilberto ook. En maar één keer Toots: The Brasil Project, uit 1992. De versie van 'Bluesette' die daarop staat, schuifelt al de hele week door het hoofd en toch schaam je je een beetje. Eén album. Enige troost is dat zelfs op een verzamel-cd die De Morgen in 1995 uitbracht met alle groten van de jazz Toots ook ontbreekt.

Het zegt iets over die legendarische te late ontdekking van Toots in België. King in Amerika, in 1948 al gevraagd door Benny Goodman en in 1955 op de toerbus met George Shearing, Sarah Vaughan, Lester Young, Miles Davis, Stan Getz, Cannonball Adderley en Billie Holiday. En chez nous? Zelfs halfweg de jaren 90 kwam hij eens optreden in een taverne aan de Zoete Waters in Heverlee. De enige keer live aan het werk gezien, voor sommige vrienden moest je je verantwoorden. "Naar wié ben je geweest?"

Toch. In dit vak zal iedereen wel een lijstje hebben van mensen met wie je graag eens zou spreken en daar stond Toots al jaren op. Het leek niet te lukken. Of hij werd 75 en dat jaar interviewde een collega hem. Of hij werd 80 en toen was het van: 'Toots? Die hebben we vijf jaar geleden toch al uitgebreid gebracht?'

Maar toen werd hij 90 en schuifelde hij de Vanderborghtzaal binnen. Voor 25 minuten dus. Dat is niet lang voor een groot verhaal, maar we waren vastberaden. Elk woord zou belangrijk zijn. Elke beweging van Toots zou in de krant komen. Goed kijken en goed luisteren.

Maandag klikten we in het archief dat verhaal aan. De titel was 'Alles is toeval geweest' en herlezend werd het opnieuw die avond, eind augustus 2012, aan dat tafeltje. "De dokter zegt dat ik goed gezond ben", zei Toots. "Mijn bloeddruk is 13 over 8. Dat is goed. Dat is juveniel." Natuurlijk was hij niet zo jong meer. De muziek op de achtergrond ("Hoor je het fluitje? Bluesette") schoof tussen zijn woorden en zijn stem was al zacht. Het recordertje moest dicht tegen Toots' mond gehouden worden, wat vervelend was voor de fotograaf, maar het kon niet anders. En zo keek je ook wel 25 minuten naar die mond, die schuifelend en vooral met dat wonderbaarlijke instrument de sterren bijeen had gespeeld. Daarover zei hij die titel die later boven het verhaal kwam: "Alles is voor mij toeval geweest. Dat ook. I never searched for harmonica, I heard it. Daar ben ik op beginnen te spelen, al op het atheneum van Koekelberg. Veel muzikanten zeiden wel: 'Jette ce jouet.' Ze vonden het maar een speelgoedje, dat ik moest weggooien."

In de bus met Billie Holiday

Hij vertelde hoe hij in een grammofoonplatenwinkel in de Rue Ribaucourt in Molenbeek (ja, die buurt) 'gecontamineerd' was geraakt door een elpee van Louis Armstrong. Hij vertelde over die bus waarin Billie Holiday twee meter van hem zat. Hij vertelde over het succes in Zweden. "We hebben het kot daar afgebroken." Hij vertelde over het gemis van kinderen. "Mijn vrouwke zegt wel eens: 'On aurait du avoir un enfant.' Maar het is zo gegaan. Ik weet ook niet waarom. Maybe I was too selfish. I'm not a bargain to live with."

Misschien vertelde Toots die avond niks nieuws. Ongetwijfeld zelfs. Hij had al zo veel interviews gegeven en in april van dat jaar was nog dat boek uitgekomen waarin mensen als Quincy Jones, maar ook Paul Simon en Billy Joel vertelden over hun samenwerking met Toots, die in België in 2001 wél baron was geworden. Eindelijk erkenning. "Ik hèm gespeild met presque tout le monde, meestal als sideman", had hij in april gezegd. Ook dat was niet nieuw, maar je werd wel stil van zoveel eenvoud.

25 minuten gingen snel voorbij, misschien puurden we er wat extra uit, het is vergeten. En toen kreeg de fotograaf nog een paar minuten tijd voor een foto. Twee keer Toots, duim omhoog, zijn mond in een grappige plooi.

Ergens moet het bestandje met de geluidsopname van dat interview nog op een schijf staan. De tijd is te kort om dat te zoeken, maar lezend wat toen geschreven werd, zie je dit einde: 'De knop van het recordertje gaat op uit. Zijn laatste zin: "En beste groeten aan uw lezers."'

Twee verhalen over Toots, weliswaar met vier jaar tussen, eindigen met dezelfde zin zou niet erg origineel zijn. En misschien is het zelfs beter om niet met woorden afscheid te nemen, maar met Toots zelf. Op www.cobra.be tikt u 'Toots Jazz Middelheim' in en zo zit je in 2001. Hij speelt met het Brussels Jazz Orchestra en het Bill Carrothers Trio (met op de drums de fantastische Dré Pallemaerts, vandaag onder meer bij Melanie De Biasio) en dan gaat u maar een uurtje luisteren. Naar de man waarmee 'presque tout le monde' wilde spelen. Zij het dan, 'als sideman'.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234