Woensdag 28/10/2020

'Schrijven is een talent waartoe je veroordeeld bent'

De Italiaanse Margaret Mazzantini maakte jarenlang furore als actrice en begon pas vrij laat te schrijven. 'Mijn vader, Carlo Mazzantini was schrijver. Als hij thuis de trappen af kwam sjokken, zag ik dat hij gekweld werd door het ambacht dat hij beoefende. Schrijven leek me dus geen aantrekkelijk perspectief.'

Margaret Mazzantini

Ga niet weg

Oorspronkelijke titel: Non ti muovere

Vertaald door Henrieke Herber

Wereldbibliotheek, Amsterdam,

271 p., 17,90 euro.

Jarenlang schitterde de Italiaanse Margaret Mazzantini (1961) als actrice in vrijwel alle vrouwelijke hoofdrollen uit de theatergeschiedenis, van Ifigenia van Euripides tot aan Gretchen in Goethes Faust. Tot zij in Tsjechovs Drie zusters de man van haar leven ontmoette: de acteur Sergio Castellito. Ze stopte met acteren, kreeg drie kinderen en vormt nu al negentien jaar lang een onafscheidelijk koppel met de man die naast zijn theateractiviteiten ook in de filmwereld furore maakt als acteur en regisseur. Maar de afsluiting van haar toneelcarrière maakte ook de weg vrij voor de ontwikkeling van een ander talent: het schrijven. In 1994 publiceerde ze Il catino de zinco (Het zinken teiltje), een debuut waarmee ze onmiddellijk in de prijzen viel. Twee jaar geleden verscheen haar tweede roman: Non ti muovere, bekroond met de Premio Strega, de belangrijkste literaire onderscheiding in Italië. De Nederlandse vertaling daarvan: Ga niet weg ligt sinds kort in de boekwinkel. Hoewel ze een hekel heeft aan alle publicitaire poespas waarmee de publicatie van een roman vandaag de dag gepaard gaat, heeft ze zich toch laten verleiden tot een kort bezoek aan Amsterdam. Haar mobieltje wijkt geen moment van haar zijde, het is de hotline met haar man Sergio, die op dat moment in Barcelona is om een filmprijs in ontvangst te nemen. Geregeld onderbreekt ze ons gesprek om nog even wat afspraken met hem kort te sluiten, steekt vervolgens haar zoveelste filtersigaret op en schakelt bijna gedachteloos over van het Engels naar het Italiaans, wat haar aanzienlijk beter afgaat.

"Dat ik pas vrij laat met schrijven ben begonnen, heeft alles met mijn jeugd te maken", legt ze uit. "Ik groeide op in een typisch kunstenaarsgezin: mijn Ierse moeder schilderde en mijn vader, Carlo Mazzantini was schrijver. Ze leidden een echt bohémien bestaan. Mijn twee oudere zussen werden geboren in Tanger, ikzelf in Dublin en de jongste in Toscane, waar mijn ouders na al hun omzwervingen uiteindelijk neerstreken. Ik was nog maar een kind, maar het leven op het platteland heeft een diepe indruk op me gemaakt. De wisseling van de seizoenen, de onmiddellijke nabijheid van de dood en het leven, het stof en het vuil en de regen die alles weer schoonspoelde, dat alles heeft me gevormd tot wat ik nu ben. Ik heb er geleerd dingen te observeren, ergens aandachtig bij stil te staan. Dat is een vermogen dat we in onze moderne, snelle wereld zijn kwijtgeraakt. Ik had nog geen duidelijke toekomstplannen, maar één ding wist ik zeker: ik wilde geen schrijver worden. Mijn vader was namelijk een erg gesloten man, die zich afschermde tegenover zijn omgeving. Als hij thuis de trappen af kwam sjokken, zag ik dat hij het moeilijk had, dat hij gekweld werd door het ambacht dat hij beoefende. Schrijven associeerde ik dus van jongs af aan met iets wat pijn deed en dat leek me geen aantrekkelijk perspectief. Vandaar mijn 'late roeping'.

"Acteren was eigenlijk een afleidingsmanoeuvre. In tegenstelling tot veel van mijn collega's hou ik er niet van om in het centrum van de aandacht te staan. Ik geef er de voorkeur aan zelf mensen te observeren. Op de planken staan was voor mij een schizofrene bezigheid: het botste met mijn timide karakter, maar het gaf me ook een gevoel van catharsis, wat erg bevredigend was.

"Het leukste onderdeel van het vak vond ik de research die aan het spelen voorafging. Je nauwkeurig verdiepen in de tekst en proberen door te dringen in het personage. Daar ligt natuurlijk ook het raakvlak met het schrijven: die vergaande identificatie is ook een kwaliteit die je als schrijver nodig hebt. Het schrijven liet zich op een gegeven moment niet langer onderdrukken, het is een talent waartoe je veroordeeld bent. Het geeft veel voldoening, maar ook veel ellende: ik schrijf over het leven van mensen en daardoor ook over het verdriet, de stank, de dood. Ik schrijf met heel mijn lichaam en ga soms met mijn personages door een hel, dat maakt je af en toe wanhopig, maar het is onvermijdelijk." Ga niet weg is geschreven als een innerlijke monoloog waarin de hoofdpersoon, de chirurg Timoteo, de balans opmaakt van zijn leven. Hij heeft het ogenschijnlijk allemaal goed voor elkaar: hij is getrouwd met de koele schoonheid Elsa, heeft een prettig buitenhuisje aan zee, is een steunpilaar voor het ziekenhuis waar hij werkt en bezoekt af en toe de feestjes van andere medische specialisten. Maar al vanaf de eerste pagina van het verhaal tikt er een tijdbom die zijn leven op scherp zet. Zijn vijftienjarige dochter Angela zweeft ten gevolge van een verkeersongeluk tussen leven en dood en door de ruit van de operatiekamer ziet Timoteo hoe zijn collega zijn dochter probeert te redden. Omdat zijn vrouw Elsa nog niet gearriveerd is, is hij volledig op zichzelf teruggeworpen. Op dit dramatische moment in zijn leven besluit hij zijn dochter op de hoogte te brengen van een geheim dat hij al jaren meetorst en dat zijn keurige, geregelde leventje volledig op losse schroeven heeft gezet. Het gaat om de gepassioneerde relatie die hij kort voor haar geboorte heeft gehad met Italia, een eenvoudige, onaantrekkelijke volksvrouw. Een schriller contrast tussen zijn comfortabele wereld en haar vervallen woning, recht onder de pijlers van een viaduct, is nauwelijks denkbaar, maar toch weet zij ongekende gevoelens bij hem wakker te maken. Wat begint met een brute verkrachting ontwikkelt zich tot een hartstocht die hem confronteert met de leegte achter de façade van zijn bestaan. Mazzantini grijpt de lezer stevig in zijn nekvel alsof ze hem met de neus op de feiten wil drukken: kijk, in dat armoedige appartementje te midden van wat goedkope prullaria gebeurt er iets wezenlijks met hem wat hem dieper raakt dan alles wat hij tot dan toe in zijn leven heeft meegemaakt. En ondanks de brute manier waarop hij haar de eerste keer tegemoet treedt, voel je onmiddellijk mededogen met Timoteo. Bij Italia hoeft hij geen sociale rol te spelen zoals bij zijn eigen vrouw, bij haar kan hij alles loslaten: "Ik lag op haar als een man, als een zoon."

"Het was voor mij een uitdaging om in de huid van een man te kruipen", zegt Mazzantini. "Als actrice heb ik dat ook een keer moeten doen. Dat was bij de verfilming van een verhaal van George Bernanos over een non die een dochter heeft bij een priester. Ik speelde de rol van de dochter, die zich op een gegeven moment verkleedt als priester. Het was een fascinerende ervaring, net zoals schrijven vanuit het perspectief van Timoteo. Hij is heel sensitief en introspectief, kwaliteiten die je misschien niet direct met mannen associeert, maar ik hou wel van mannen die ook durven toe te geven aan de meer vrouwelijke kant van hun persoonlijkheid. Dat maakt ze voor mij completer. Daar komt bij dat de hoofdpersoon zich in een crisissituatie bevindt. Als je zo wanhopig bent, vallen alle remmingen weg en blijf je naakt achter. Ik wilde een liefdesverhaal schrijven over mensen uit een heel contrasterend sociaal milieu, de burgerlijke chirurg, die van buitenaf gezien alles goed voor elkaar heeft tegenover de rauwe werkelijkheid van die volksvrouw, die het leven veel beter begrijpt dan hij. Italia incorporeert de ellende van het menselijk tekort. Timoteo is een chirurg, een mensenredder, maar hij is bang voor het leven. Zijn operatiehandschoenen houden het echte leven op een afstand. Italia laat hem voelen hoe leeg zijn bestaan eigenlijk is."

Haar tragische dood valt ongeveer samen met Elsa's zwangerschap, waardoor het overlijden van Italia als het ware het offer is om het leven van Angela mogelijk te maken: "Ik zoek altijd naar hoop", zegt Mazzantini. "Ik ben ervan overtuigd dat alles in het leven een betekenis heeft, zelfs de gruwelijkste dingen. Noem het religieus of spiritueel, waar het mij om gaat is het idee dat de desperate dood van Italia niet zinloos is, maar de weg vrij maakt voor nieuw leven."

Samen met collega-schrijvers als Nicollo Ammaniti, Sandro Veronesi, Giovanni Chiara en Erri De Luca behoort Mazzantini tot de voorhoede van de auteurs die bepalend zijn voor de beeldvorming van de eigentijdse Italiaanse literatuur. Dat hun werk in steeds meer landen in vertaling beschikbaar is, heeft naast de intrinsieke kwaliteit ongetwijfeld ook te maken met het feit dat de vertaalrechten van deze schrijvers in vergelijking met hun Engelstalige collega's nog redelijk betaalbaar zijn, waardoor uitgevers geneigd zijn relatief onbekende namen op de markt te brengen. De suggestie dat er momenteel in Italië sprake is van een levendige literaire scene is dan ook wat voorbarig. Van een uitgebreid netwerk is geen sprake en een schrijfster als Mazzantini houdt zich het liefst verre van literaire conferenties en boektoernees: "Ik zie mezelf eerder als een buitenstaander in het literaire wereldje. Mijn leven is zo gevuld met aardse dingen als winkelen, de bus halen, koken, voor de kinderen zorgen. Daar hou ik van. Ik vind het moeilijk om te theoretiseren over het schrijven. Het is een mysterieus proces, je gaat de confrontatie aan met het onbekende. Ik werk meer vanuit mijn intuïtie dan dat ik experimenteer met allerlei ingewikkelde verteltechnische constructies. Talent is belangrijk, maar schrijven is vooral een kwestie van hard werken. Ondertussen gaat het leven wel door. In de periode dat ik aan mijn laatste roman werkte, heb ik nog twee dochters gekregen! Tussen de bedrijven door komt het verhaal bij stukjes en beetjes uit mijn vingers. Mijn werk is stevig geworteld in het dagelijkse leven en richt zich direct op het hart van de lezer. Sommige schrijvers componeren van achter hun bureau stilistisch perfecte verhalen, die desondanks maar moeilijk loskomen van het papier. Bij mij is het misschien allemaal minder uitgebalanceerd, maar het raakt je wel en daar draait het uiteindelijk toch om."

Gertjan Vincent

'Soms ga ik met mijn personages door een hel, dat maakt je af en toe wanhopig, maar het is onvermijdelijk''Ik schrijf over het leven van mensen en daardoor ook over het verdriet, de stank, de dood'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234