Zondag 11/04/2021

InterviewFang Fang

Schrijfster Fang Fang is kop van Jut in China na haar kritische verslag van de lockdown in Wuhan: ‘Laat de dood van zo veel mensen hen koud?’

Fang Fang: ‘De aanvallen online kan ik negeren. Maar dat ik als schrijver geen boeken meer kan publiceren, dat doet me pijn.’ Beeld Getty Images
Fang Fang: ‘De aanvallen online kan ik negeren. Maar dat ik als schrijver geen boeken meer kan publiceren, dat doet me pijn.’Beeld Getty Images

De gevierde Chinese schrijfster Fang Fang (65) hield een door miljoenen landgenoten gelezen onlinedagboek bij van de lockdown in Wuhan. Dat komt haar nu duur te staan, maar zwijgen? Neen. ‘Dit interview is voor mij een kleine daad van verzet.’

25 januari 2020

‘Vandaag heeft de overheid een nieuw bevel uitgevaardigd: vanaf middernacht mogen er geen gemotoriseerde voertuigen meer rijden in het centrum van Wuhan. Dat is precies waar ik woon. Veel mensen hebben me berichten gestuurd om te vragen hoe het met me gaat. Iedereen is bezorgd en stuurt lieve wensen. Voor wij die hier opgesloten zitten, betekenen die berichten heel veel.

‘Ik kreeg net een bericht van Cheng Yongxin, redacteur van het literair tijdschrift ‘Oogst’, met de suggestie een serie te schrijven die we ‘Dagboek uit Wuhan’ of ‘Berichten uit een afgesloten stad’ kunnen noemen. Mijn eerste instinct is dat als mijn account op Weibo (het Chinese Twitter, red.) nog werkt, ik dat misschien echt moet doen. (…) Maar ik ben niet zeker of ik nog berichten kan plaatsen. Als iemand dit ziet, laat dan een reactie achter.’

Het is een onopvallend bericht dat de Chinese schrijfster Fang Fang via sociale media de wereld instuurt, twee dagen nadat haar woonplaats Wuhan in lockdown is gegaan. Het telt amper vierhonderd woorden, is vluchtig geschreven en lijkt vooral bedoeld als test. De Chinese censuur is vernuftig en onvoorspelbaar, en Fang Fang wil weten of de buitenwereld haar signaal opvangt. Komen haar berichten uit Wuhan nog online?

Wuhan 30 januari 2020, exact een jaar geleden: een man overlijdt op straat. Een dag eerder schrijft Fang Fang over instortende patiënten: ‘Ik denk niet dat ik ooit al zo’n machteloos verdriet zag.’  Beeld AFP
Wuhan 30 januari 2020, exact een jaar geleden: een man overlijdt op straat. Een dag eerder schrijft Fang Fang over instortende patiënten: ‘Ik denk niet dat ik ooit al zo’n machteloos verdriet zag.’Beeld AFP

Fang Fang heeft geen grootse plannen met haar bericht. Ze wil vooral afleiding: met alle bizarre gebeurtenissen in haar stad kan ze zich niet op haar roman concentreren en van binnen zitten niksen wordt ze ook niet vrolijk. Dan kan ze maar beter wat nuttigs doen – informatie verspreiden – in de hoop dat de tijd sneller vooruitgaat. Twee weken volhouden, denkt ze, dan is het vast voorbij.

Niemand kan vermoeden dat dit het begin is van een lockdown die 76 dagen zal duren, en dat Fang Fangs berichten een jaar later als de ultieme kroniek van deze periode zullen worden gezien. Een kroniek die honderden miljoenen keren gelezen is, en in zeven talen vertaald – in het Engels als Wuhan Diary. Dispatches From a Quarantined City. Maar ook, die het leven van de schrijfster compleet op zijn kop zal zetten en waar ze een zware prijs voor zal betalen.

“Het dagelijks leven in Wuhan is teruggekeerd naar de staat voor de lockdown, maar mijn leven kan niet meer hetzelfde zijn”, schrijft Fang Fang een jaar na de lockdown in een e-mail aan de krant. Ze mag van de Chinese autoriteiten geen interviews meer geven aan buitenlandse media, maar is bereid om schriftelijk vragen te beantwoorden. De populaire schrijfster is in China tegenwoordig kop van Jut, maar ze laat zich de mond niet snoeren. “Dit interview is voor mij een kleine daad van verzet.”

29 januari 2020

‘De meesten van ons die in Wuhan in quarantaine zitten, zijn redelijk op hun gemak – tenminste, zolang niemand in hun familie ziek wordt. Maar voor patiënten en hun familieleden is het een zware tijd. Het is op dit moment extreem moeilijk om een ziekenhuisbed te vinden, en veel mensen zijn aan het lijden.

‘Deze ochtend las ik een essay over een familie waarvan de moeder op de eerste dag van het Chinese nieuwe jaar aan het coronavirus gestorven was, en zowel de vader als de oudste zoon besmet waren. Ik kreeg er tranen van in mijn ogen. (…) Een paar dagen geleden zag ik video’s van uitgeputte dokters en instortende patiënten. Ik denk niet dat ik in mijn hele leven ooit zo’n machteloos verdriet heb gezien.’

Na haar eerste testbericht begint Fang Fang dagelijks verslagen uit Wuhan te sturen. Ze vertelt over haar persoonlijke omstandigheden, maar ook over de algemene situatie in de afgesloten stad. Ze kan niet naar buiten – dat mag immers niet – maar belt de hele dag met familie en kennissen, contacteert bevriende artsen en schuimt sociale media af. Ze noteert alles wat ze hoort en ziet, en probeert orde aan te brengen in de chaos.

Het is een genuanceerd verslag, met lof voor de overheid als die in ijltempo ziekenhuizen bouwt, maar ook kritiek als ze ontdekt dat er veel te laat is ingegrepen. Met beschrijvingen van tekorten aan mondkapjes, eten en medicijnen, van wachtrijen voor ziekenhuizen, van sterfgevallen in haar omgeving. En met medische updates van anonieme dokters uit haar vriendenkring, die haar op den duur zelf contacteren omdat ze via haar ongefilterd informatie kunnen verspreiden.

Toen in Wuhan in recordtempo een coronaziekenhuis werd gebouwd, werd duidelijk dat het ernstig was. Beeld AFP
Toen in Wuhan in recordtempo een coronaziekenhuis werd gebouwd, werd duidelijk dat het ernstig was.Beeld AFP

In menig opzicht is Fang Fang de ideale persoon om Wuhans lockdown op te tekenen. De 65-jarige schrijfster woont sinds haar tweede in Wuhan en heeft de stad in haar armen gesloten. Tal van haar romans spelen zich er af, en ze houdt van de mentaliteit van haar stadsgenoten. Die zijn rechtlijnig en genereus, vindt ze, net als hun bergen en rivieren. Dat past bij haar. Niet voor niets heeft ze als auteursnaam Fang Fang gekozen (haar echte naam is Wang Fang): Wees Oprecht.

Fang Fang is een gevierd schrijfster in China, en is bedreven in de balanceeract waar veel Chinese kunstenaars voor staan: kritiek uiten maar tegelijk de overheid niet te zeer bruuskeren. Ze heeft boeken over zwarte bladzijden in China’s geschiedenis geschreven, en haar laatste roman is na klachten van nationalisten uit de rekken gehaald. Maar ze was ook tien jaar voorzitter van de Hubei Writers Association, een overheidsorgaan, en woont op de compound van de Literatuur en Kunst Federatie, in een lommerrijke buurt van Wuhan. Ze hoort bij de gevestigde orde.

Tegelijk staat ze bekend als een pleitbezorger van minderbedeelden. Ze groeide op tijdens de Grote Sprong Voorwaarts en de Culturele Revolutie, twee van de meest destructieve periodes van Mao Zedongs bewind, en zag haar familie van intellectuelen gedegradeerd worden tot onderklasse. Ze werkte vier jaar als sjouwer in de haven van Wuhan, voor ze de kans kreeg om aan de universiteit te studeren. Het liefst schrijft ze over gewone mensen die verstrikt raken in de raderwerken van de geschiedenis. En nu zit ze ineens zelf gevangen in de geschiedenis.

9 februari 2020

‘Aan mijn lieve internetcensoren: je kunt de mensen van Wuhan maar beter laten praten en laten zeggen wat ze willen! Als ze eenmaal hun hart hebben gelucht, zullen ze zich een beetje beter voelen. We zitten al tien dagen opgesloten in quarantaine en we hebben vreselijke dingen gezien. Als je ons niet eens toelaat wat van onze pijn te uiten, als je ons niet eens kunt toestaan een beetje te klagen of te reflecteren op wat er gebeurt, dan moet je er op uit zijn ons allemaal gek te maken!’

Dag na dag trekken Fang Fangs berichten miljoenen lezers in China. Op Weibo zijn haar dagboekfragmenten 380 miljoen keer aangeklikt. Fang Fang schrijft ’s avonds en plaatst haar pennenvruchten rond middernacht online, en veel volgers gaan pas slapen als ze haar laatste aflevering hebben gelezen. Een professor literatuur schrijft dat de staatsmedia honderden journalisten naar Wuhan hebben gestuurd, maar dat Fang Fang voor hem de voornaamste bron van informatie is. Het verschil: de officiële journalisten plaatsen de staat voor de mens, maar Fang Fang plaatst de mens centraal.

Chinese gezondheidswerkers ontsmetten een vrouw voor ze in quarantaine gaat, maart 2020.
 Beeld AFP
Chinese gezondheidswerkers ontsmetten een vrouw voor ze in quarantaine gaat, maart 2020.Beeld AFP

Met het succes komt ook ongewenste aandacht en internetcensuur. Fang Fangs teksten worden vaak al na een uur verwijderd, en haar Weibo-account wordt op 7 februari voor twee weken geschorst. Via allerlei omwegen blijft Fang Fang haar lezers bereiken: ze plaatst de fragmenten op andere sociale media of op het account van een bevriende schrijfster, waar fans ze meteen kopiëren en doorsturen, vaak in de vorm van screenshots om de censuur te omzeilen. Haar dagboek gaat ondergronds.

27 februari 2020

‘De wereld van bestuurders is gevuld met mensen die in hun hele leven verdomd niets geleerd hebben, behalve de kunst om een show op te voeren; ze gaan met je om op manieren die je nooit voor mogelijk had gehouden. Hun vermogen om de verantwoordelijkheid af te schuiven is ongeëvenaard. Als ze niet zo’n goede basis in al deze waardeloze vaardigheden hadden, had deze uitbraak nooit kunnen uitgroeien tot de grootschalige calamiteit waar we vandaag voor staan.

‘Van de eerste vaststellingen van het coronavirus in Wuhan tot het moment dat de quarantaine werd ingesteld, zijn er meer dan twintig dagen verstreken; dat is een onbetwist feit. Maar wat was de reden voor die vertraging? Wie heeft die veroorzaakt? (…) Er moet een onderzoek komen om tot op het bot uit te zoeken wat deze vertraging heeft veroorzaakt.’

Het meest opmerkelijke aan Fang Fangs dagboek zijn de kritische passages: het zijn er veel en ze zijn messcherp. De schrijfster reconstrueert alle fouten die gemaakt zijn in de aanvangsfase van de epidemie, waardoor de lockdown van Wuhan onafwendbaar werd. Ze schetst een genadeloos beeld van de Chinese politieke cultuur, waarin uiterlijkheden en politieke correctheid belangrijker zijn dan resultaten. In een land als China is zo’n directe kritiek op het politieke systeem heel uitzonderlijk.

Keer op keer dringt ze aan op verantwoording. Er moet een onderzoek komen, de verantwoordelijken moeten gestraft worden en niet zomaar weggepromoveerd, zoals nu het geval is. Er moeten lessen getrokken worden uit de lockdown, anders zijn de doden van Wuhan voor niets gestorven. Of zoals ze op 3 februari schrijft: ‘Als we geen actie ondernemen, hoe kunnen we dan recht doen aan de medebewoners van Wuhan wier lichamen in een bodybag zijn afgevoerd?’

Als je het Fang Fang nu vraagt, geeft ze toe dat die verantwoording er allerminst gekomen is. Integendeel, de Chinese overheid heeft de afgelopen maanden een gigantische propagandacampagne gevoerd om het narratief te kantelen. De Chinese bevolking wordt om de oren geslagen met verhalen over de heroïsche overwinning op het virus, dankzij de vlekkeloze aanpak van de Communistische Partij. De fouten en het leed worden doodgezwegen.

Fang Fang erkent in haar e-mail dat ze teleurgesteld is, en dat ze nog met heel veel vragen zit. “Hoe is het mogelijk dat zo veel mensen besmet waren zonder dat dit publiek werd gemaakt? Was het een gebrek aan kennis of waren er andere redenen? Waarom hebben de experts, die zeiden dat alles onder controle was, nooit spijt betuigd tegenover de mensen van Wuhan? Laat de dood van zo veel Wuhanners hen koud? Waarom is er nog steeds geen onderzoek gestart? Verdienen we geen uitleg?”

22 maart 2020

‘Vandaag is het een gedenkwaardige dag: dag 60 van de quarantaine. Redelijk veel mensen namen vandaag contact met me op, en vroegen me om te stoppen met schrijven. Ze zijn waarschijnlijk bang over het aantal mensen dat me nu online aanvalt. (…) Al mijn vrienden lijken plots te denken dat het gevaar is toegenomen. Ik begin dat zelf ook te voelen.’

Fang Fang publiceert haar dagboekfragmenten op sociale media, en wordt daarmee onderdeel van het onlinedebat. Daar heeft ze niet alleen fans, maar ook hevige tegenstanders. Die beschuldigen haar ervan verhalen te verzinnen, trekken in twijfel of de anonieme dokters wel bestaan, en beweren dat ze haar connecties zou hebben misbruikt om een nichtje uit Wuhan te smokkelen. Ze zijn uit op een karaktermoord.

Fang Fang gelooft dat er ooit verantwoording komt. ‘De tijd zal antwoorden brengen.’ Beeld AFP
Fang Fang gelooft dat er ooit verantwoording komt. ‘De tijd zal antwoorden brengen.’Beeld AFP

De schrijfster kan het aanvankelijk goed hebben. Ze is gewend aan tegenstand uit extreemlinkse hoek – die vinden haar kritische boeken maar niets – en bijt van zich af. In haar dagboek weerlegt ze de beschuldigingen en zet ze haar aanvallers te kijk. ‘Ik zit hier opgesloten in mijn huis, de situatie volgend via internet en gesprekken met familie en vrienden, documenterend wat ik hoor en zie. En daar ben jij, vrij als een vogel in Peking, je kostbare tijd gebruikend om aanvallen op mij te lanceren.’

Maar de cyberaanvallen escaleren als bekend wordt dat het dagboek vertaald en gebundeld zal worden. Michael Berry, de Amerikaanse vertaler van Fang Fangs laatste roman, stelt haar nog tijdens de lockdown voor haar berichten min of meer synchroon te vertalen. Fang Fang twijfelt, maar ze vindt het belangrijk de wereld te informeren. De Engelse vertaling is al in april te bestellen, amper twee weken na Fang Fangs laatste bericht. Later verschijnt het boek in nog zes talen (een Nederlandse vertaling is er voorlopig niet).

Het coronavirus teistert ondertussen de hele wereld, en is inzet geworden van de politieke strijd tussen China en de Verenigde Staten. De Chinese overheid gebruikt haar succesvolle coronabestrijding als een bron van legitimatie, en alles wat daar tegenin gaat – zoals Fang Fangs dagboek – moet wijken. De schrijfster krijgt een leger van internettrollen achter zich aan, die dagelijks honderden haatberichten en doodsbedreigingen sturen. Ze is een ‘landverrader’ die ‘het buitenland een mes in handen heeft gegeven’. Er doen zelfs samenzweringstheorieën de ronde dat het dagboek in de VS is bedacht.

Opvallend: de Chinese overheid, die totale controle heeft over het internet, laat de cyberaanvallen ongestoord plaatsvinden. Het is een bekend fenomeen in China: nationalistische internettrollen dienen als er stoottroepen van de Communistische Partij, om kritische stemmen het zwijgen op te leggen. “Ik kan niet geloven dat Chinese overheidsfunctionarissen zo dom zijn om zulke theorieën te geloven”, mailt Fang Fang, “dus ik kan niet anders dan concluderen dat ze met hen samenspannen.”

Het doet Fang Fang aan de Culturele Revolutie denken, zegt ze, aan de intolerantie en agressie uit haar jeugd. Ze wordt aan de schandpaal genageld in staatsmedia, en wordt verstoten uit de Chinese literaire kringen. Geen uitgever wil haar werk nog publiceren, geen tijdschrift wil haar bijdragen, geen literair festival nodigt haar uit. Al wie het voor haar opneemt, deelt onmiddellijk mee in de klappen. “Online-aanvallen kan ik negeren”, laat ze weten. “Maar dat ik als schrijver geen boeken meer kan publiceren, dat doet me pijn.”

Fang Fang is op dit moment niet in Wuhan. Nadat de lockdown werd opgeheven, voelde ze zich niet vrij om naar buiten te gaan. Het leven in Wuhan heeft zich hernomen, de fietstochtjes die ze zo miste kunnen weer, maar de stad heeft zijn onschuld verloren. “Ik heb een jaar lang onafgebroken cybergeweld ondergaan en het gaat nog steeds door”, schrijft ze. “Dat heeft een grote impact op mijn leven.”

Toch blijft ze hoopvol dat het tij zal keren. “Op dit moment hebben we nog geen officiële verantwoording gezien. Maar ik denk dat het onmogelijk is om niemand verantwoordelijk te stellen voor zo’n grote ramp. Ik geloof dat als we het geduld kunnen opbrengen, de tijd antwoorden zal brengen. En ik wil geloven dat het niet al te lang zal duren. China’s vermogen om fouten te corrigeren, is nog niet compleet verloren.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234