Dinsdag 20/10/2020

Schoonheid Jo Smets

Schoonheidswedstrijden voor het innerlijk, zegt u dat wat? En dan heb ik het niet over wat de kneusjes onder de kandidaat-misses beweren, namelijk dat niet de uiterlijke, maar de innerlijke schoonheid telt, de schoonheid van karakter, inborst en dergelijk fraais. Neen, ik heb het over onze ingewanden, het viscerale, dat wat ons een instinctieve afkeer bezorgt. Ik kan me voorstellen dat chirurgen weleens praten over wie het mooiste hart, de meest esthetische lever, de schoonste longen heeft. Het zou wijs zijn om elkaar eens van binnen te bekijken. Misschien krijgen we dan wel een rechtzetting van de ongelijke verdeling van schoonheid. Want Brad Pitt zou een foeilelijke lever kunnen hebben, terwijl Madeleine Albright misschien wel een pracht van een hart heeft (hoewel ik dat betwijfel).

Heel lang was schoonheid de noemer voor de esthetische waarde, de categorie waarmee werd nagedacht over dat wat ons zintuiglijk genoegen verschaft. Vandaag is dit natuurlijk niet meer houdbaar. Concept, humor en harmonie zijn zaken die evenzeer in aanmerking komen. Kunstenaars maken bovendien dankbaar gebruik van het lelijke, en enkel in een soort van esthetische perversiteit kunnen we dan van schoonheid spreken. Nu, zo'n ontaarding is heel aannemelijk, want het lelijke fascineert als niets anders. Het valt ons - kritische, ontevreden, onverdraagzame wezens als we zijn - overigens veel gemakkelijker het lelijke van iets te ontdekken, dan het schone. Het lelijke is slecht gevormd, misplaatst, sentimenteel, oubollig, bombastisch, enzovoort. Vandaag is het cliché bron van originaliteit, de bombast reden tot feest, het sentimentele een openbaring. De omkering van alle waarden is een feit, en dat is niet eens iets om ongerust over te worden.

Schoonheid is van oudsher ook verbonden met goedheid en waarheid. Ik liet het al verstaan: uiterlijk mooie mensen, die vreselijke egoïsten of doorslecht zijn, verliezen in onze morele blik heel vlug hun schoonheid. Of zij worden, zoals Dorian Gray, de eeuwig schone jongeman in Oscar Wildes boek, uiteindelijk met hun verderfelijkheid geconfronteerd - dat willen we tenminste heel graag geloven. Maar een belangrijker vraag is of iets esthetische waarde kan hebben, als achter zijn creatie slechte of foute motieven schuilgaan. Vlaanderens grote kunstfilosoof Karel Boullart, de voorvechter van de esthetische waarde (die alle andere waarden integreert), gelooft van niet. Maar Leni Riefenstahl maakte films die van een ontstellende schoonheid waren, hoewel ze vreemd genoeg een maatschappij, een regime, een vernietigingspraktijk ondersteunden die voor heel wat geesten het absolute kwaad representeert: het nazisme.

Voorts is er nog steeds een nauw verband tussen schoonheid en waarheid. Voor Plato zette de ervaring van schoonheid ons op een spirituele weg naar haar hogere manifestaties. De ultieme ervaring van het schone was de intellectuele beschouwing van de 'vormen'. Er is daarbij een directe analogie tussen het licht dat de rede verschaft - en het thema van verlichting is eigen aan alle vormen van filosofie, in brede zin - en het licht van de zon die de wereld in kleur onderdompelt. De zanger van de gitaarband Live zei onlangs dat hij het in zijn song 'Sun' had over de zoektocht naar liefde, en naar waarheid. En jazzlegende Ornette Coleman schreef ooit over de muziek die Howard Shore maakte voor de film Naked Lunch: "Truth is simple to consume". Platonischer kun je niet zijn.

Filosofie analyseert weliswaar de ervaring van schoonheid, maar is zijzelf betrokken partij? Is filosofie literatuur? En als we stellen dat literatuur een kunst par excellence is, wat is dan het artistieke statuut van filosofie? Is het wenselijk of mogelijk om te stellen dat wat de filosoof motiveert een esthetisch verlangen is, een zoektocht naar een mooi argument of een mooie stijl? Het is ongetwijfeld zo dat filosofie heel wat aantrekkelijker wordt als zij goed of mooi geschreven is. Maar voor Iris Murdoch, romanschrijfster en filosofe van formaat, kan zoiets niet. Literatuur mag de dingen mystificeren, filosofie niet, want die moet verhelderen. Literatuur is entertainment, filosofie niet. Het kenmerk van de grote filosofische geest is voor Murdoch dat hij of zij zich meedogenloos, als een soort pitbull, vastbijt in een probleem en daarbij blijft. Een goede filosoof is ook voortdurend bezig met zijn of haar werk ongedaan te maken, met het steeds opnieuw te bekijken. Dat betekent uiteraard dat je jezelf herhaalt en ook geen literaire kunstgrepen gaat gebruiken om die herhaling te vermijden. Voor Murdoch is filosofie in geen geval zelfexpressie, maar zuiver argument, dat rationeel, universeel en tijdloos de persoon die het aanbiedt lijkt uit te wissen. Maar ook zij wijst op een gemeenschappelijk kenmerk: filosofie en literatuur zoeken namelijk allebei naar waarheid. Het is zonneklaar, van Plato zijn we nog lang niet af.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234