Woensdag 08/12/2021

Schoonheid als wapen

Waarom spenderen Burundese vrouwen zowat de helft van hun schamele maandloon aan manicures en mayonaisemaskers in beautysalons? En waarom kunnen wij daar nog iets van leren? 'Na die gesprekken met vrouwen besefte ik dat die salons eerder noodzaak dan luxe zijn.'

Zelfs het kleinste dorp in Burundi telt er makkelijk vier of vijf: salons de coiffure authentique. Kleine barakken in hout of steen, vaak niet groter dan vier vierkante meter, volgestouwd met haardrogers, nepbloemen, kerstversiering, oude geluidsinstallaties en matten om op uit te rusten. Ze hebben namen als Dieu Merci, Chez Jeanine of New Cool Style, zijn open van zes uur 's ochtends tot het vallen van de avond en zitten bijna altijd stampvol. Geen vrouw in Burundi, van welke leeftijd of klasse ook, die haar wekelijks bezoek aan het beautysalon overslaat.

Voor buitenstaanders is het een belevenis: haar wordt gewassen in geïmproviseerde wasbakken of natgemaakt met een waterslang en vervolgens ingesmeerd met een mayonaisemasker. Voor meer veerkracht of glans. 'Gewoon de puntjes bijknippen' wordt hier zelden gevraagd. Kappers creëren de meest originele haartooien, fixeren nephaar door middel van brandende lucifers, krullen haar rond plastic rietjes of maken het net glad met hete stijltangen of kokend water.

En ondertussen worden nagels gelakt, wordt er gemasseerd en gemaquilleerd.

De Vlaamse kunstenares Astrid Haerens (25) raakte in 2012 gefascineerd door de razend populaire schoonheidscultuur in Burundi, toen ze een jaar als expat in Bujumbura woonde. Waarom gaven vrouwen die omgerekend amper vijftien euro per maand verdienen toch elke week twee euro uit aan zo'n beautybezoek? Dus trok ze vorige zomer met pen, fototoestel en reportagemaakster Emma Lesuis (27) opnieuw naar het Centraal-Afrikaanse land om er bijna een maand lang van kapsalon naar kapsalon te trekken. Ze spraken er met tientallen vrouwen en kappers en goten het resultaat in de foto-, film- en woordexpo Schaamteloos schoon, vanaf donderdag te zien in de Brusselse Recyclart.

Toegangspoortje

Geen makkelijke onderneming trouwens: "De bevolking in Burundi is doorgaans heel verlegen en supergesloten", vertelt Haerens. "Het is een heel arm land, waar in tegenstelling tot andere Afrikaanse landen heel weinig toeristen komen. Als buitenstaander, zelfs als je er een jaar woont zoals ik, is het heel moeilijk om binnen te treden in hun wereld."

De kapsalons bleken wel het ideale toegangspoortje. Als vrouw kun je daar makkelijk binnenwandelen, en eenmaal onder de haardrogers groeide het vertrouwen zienderogen. En leerden Haerens en Lesuis dat de Burundese schoonheidscultuur lang niet zo frivool is als misschien op het eerste gezicht lijkt.

"Bij ons, in België, wordt schoonheid vaak als oppervlakkig bestempeld, in Burundi heeft het echt een belangrijke, maatschappelijke betekenis. Het is niet louter 'zien en gezien worden', veel vrouwen vertellen dat het een vorm van respect is voor een ander als je je opkleedt en opmaakt. Het zegt ook iets over de positie van de vrouw daar."

Die positie is heel dubbel. In een van de teksten op de expo vertelt Véra, een 30-jarige Burundese informaticaspecialiste dat van de Burundese vrouw doorgaans verwacht wordt "dat ze discreet en nederig is. Zo moeten de vrouwen zich dan ook gedragen: stilzitten, lachen, mooi zijn."

"Vrouwen mogen niet officieel het woord nemen, zelfs niet op hun huwelijk, vertelt Haerens. "Maar een vrouw vertelde ons dat ze door er goed uit te zien, toch respect afdwingt bij mannen, het is een manier om zich te proberen emanciperen."

Al gaan veel Burundese vrouwen ver om dat respect te krijgen. Het gezegde 'wie mooi wil zijn, moet pijn lijden' is bijna nergens meer op zijn plaats als in deze beautysalons. Haerens: "Je ziet er soms vrouwen met tranen in de ogen, omdat de antikroesproducten en haarrelaxers zo bijtend zijn. Sommige meisjes nemen dafalgans omdat hun vlechten ongelooflijk strak zijn. Maar: hoe dunner en strakker de vlechten, hoe 'chiquer'."

Maar het gaat ook om zelfrespect, zegt Haerens. "Na die gesprekken met vrouwen besefte ik dat die salons eerder noodzaak dan luxe zijn. Vrouwen zijn er echt de pilaar van de maatschappij. Ze werken daar heel de dag door, vaak buiten, in heel stoffige omstandigheden. Die beautysalons zijn zowat de enige plek waar ze even tot rust kunnen komen. Het heeft bijna iets sacraals."

Al kun je een Burundees salon de coiffure niet echt 'rustig' noemen. Het is dé ontmoetingsplek bij uitstek om luid nieuwtjes uit te wisselen, terwijl Céline Dion of Enrique Iglesias uit de radio knalt. Hier en daar staat er een televisie in een hoekje, waar lokale bewoners vaak naar voetbalmatchen komen kijken tussen de haardrogers en wasbakken.

Nooit zomaar een kapsel

De beelden op de expo schetsen in de eerste plaats een warm, levendig Burundi, een heel ander beeld dan we vaak in de media te zien krijgen. "We waren het beu dat Burundi vooral negatief in het nieuws komt, dat er enkel over de vrouwen wordt gesproken als er bijvoorbeeld een verkrachting heeft plaatsgevonden", legt Haerens uit. "Zeker met de nakende verkiezingen in Burundi willen we met de expo eens een tegenbeeld schetsen van het dagelijks leven, de man en de vrouw achter het nieuws, via de intrigerende schoonheidscultuur die veel meer lagen heeft dan je op het eerste gezicht zou vermoeden."

In Burundi is een kapsel ook nooit zomaar een kapsel. Elke coupe zegt iets over een vrouw haar identiteit: uit welke wijk ze afkomstig is, tot welke sociale klasse ze behoort, of ze al dan niet mama is of veel aanzien heeft. Dreads hebben maar weinig aanzien, net als exuberant gekleurde kapsels met veel rood, blauw of groen. Want felle kleuren worden vaak gelinkt aan prostituees.

"Toch zie je dat sommige dames zich rebels opstellen en toch kiezen voor zo'n gekleurd kapsel, of dreads, gewoon omdat het lekker praktisch is. 'Ik kan elke week iemand anders zijn door een bezoek aan het salon', zei een vrouw tegen ons. 'De ene week ben ik Beyoncé, de andere week meer Masai.' 'Chiquere' meisjes strijken hun haar doorgaans meer plat, mama's opteren meestal voor een 'coupe banane', een volumineuze haartooi die zijn naam niet gestolen heeft. En dan zijn er ook extreem christelijke Burundezen die doelbewust niets met hun haar doen en het net heel naturel houden.

Eén foto in de expo toont de zwaar gehavende handen van een kapper, vol vlekken. Het gevolg van het overmatige gebruik van bleekmiddelen. Een teken van toenemende verwestering? "Die producten komen vooral uit Azië", weet Haerens. "Velen trekken dan vaak de conclusie dat Burundese vrouwen blank willen zijn, maar dat is niet zo. Ze vinden lichtbruin doorgaans mooier, net zoals wij ook een licht gebruinde huid vaak als mooier bestempelen."

Een tendens die veel lokale vrouwen meer verontrust, is de ruk naar het conservatieve. Vrouwen vertellen hoe meisjes met rokjes boven de knie of blote rug meer en meer een waarschuwende tik krijgen, met tomaten bekogeld en nageroepen worden: "We zijn in Burundi, niet in Europa". "Een heel jammere evolutie", vindt Haerens. "Het mooie aan de schoonheidscultuur in Burundi is net dat de vrouwen er zo fier en trots zijn, ongeacht hun maat terecht durven pronken, en laten zien dat ze zich goed in hun vel voelen. Vraag een Burundese wie ze een knappe vrouw vindt en het antwoord is meestal: 'Ikzelf'. Daar kunnen Belgische vrouwen nog iets van leren."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234