Donderdag 19/09/2019

Schoonheid als antigif

Oorlogsliteratuur in beeld

Het obscene verhaal van een meisje aan het Russische front, de dramatische lotgevallen van sovjetcommandanten tijdens de Koude Oorlog, een caleisdoscopisch beeld van de Eerste Wereldoorlog en het epische verhaal van de Opstand van Warschau, voor u geselecteerd en gelezen door Joseph Pearce.

Kononov giert zich te pletter wanneer hij Moecha laat beschrijven hoe ze iedere nacht geknepen wordt

Hitler heeft nauwelijks de Sovjet-Unie aangevallen of Masja, nog geen 15, is al een frontmeisje dat haar mannetje staat. Iedereen noemt haar liefkozend Moecha - vlieg - want hoewel ze amper drie turven hoog is, geeft ze zich aan iedere sovjetsoldaat en sovjetofficier die haar in haar aardhol opzoekt. Wat kan ze anders doen? Tenslotte is het oorlog en verdienen de mannen een grein affectie voor ze sneuvelen, soldaten van allerlei slag en kaliber zijn het, maar ze beuken haar allemaal zo murw dat ze tegen de ochtend van voren niet meer weet dat ze van achteren nog leeft. Kamphoer of maagd die ooit de onoverwinnelijke en onverbiddelijke Verlosser zal baren? Onschuldig pioniersmeisje of doorgewinterde vechtmachine? Moecha maakt zich vooral zorgen om de slechte kwaliteit van het elastiek van haar onderbroeken. Voor je het weet trekken de vingers van een onstuimige minnaar het ondergoed aan flarden. Aan veroverde Duitse onderbroeken heeft ze even weinig, dat elastiek is even slap. Michail Kononov giert zich te pletter wanneer hij Moecha laat beschrijven hoe ze iedere nacht geplet, gekneusd, geknepen en gekneed wordt. Maar Moecha wil niet doodgenaaid worden, ze wil naar het front om er te Sterven voor het Vaderland. Stalin zei immers: eerst de strijd en dan de meid. En de Grote Leider heeft altijd gelijk. Vóór Stalin wisten de Sovjetrussen zelfs niet hoe ze alles om zich heen moesten verklaren. Dus zit er voor Moecha niets anders op dan van heldendaden te dromen. Als Tsjajka, de meeuw, voert ze boven vijandelijk gebied de geheime bevelen van generaal Zoekov uit. De vluchten voeren haar ook terug naar huis, naar haar moeder, naar een tijd van vrede. De dromen zijn van een sprankelende, sprookjesachtige intensiteit. Schoonheid als antigif tegen de barre en boze oorlog. Uiteindelijk is iedereen een verrader voor Stalin, zelfs de volmaakte sovjetsoldaat. Is hij gewond? Daaruit blijkt zijn gebrek aan discipline. Komt hij heelhuids terug van een slachting? Dan heeft hij bewezen dat hij een lafaard is. Tegen de muur met hen. Ook Moecha ontsnapt ternauwernood aan de executie. In Het naakte pioniertje ontmaskert Kononov meedogenloos de leugens van het Rode Leger en de slogans van de oorlogspropaganda. Eigen soldaten neerschieten voor zogenoemd verraad was inderdaad alledaagse kost. Alleen al in de eerste twee oorlogsjaren, aldus de Britse historicus Sebag Montefiore, werden 170.000 sovjetsoldaten door de eigen veiligheidstroepen doodgeschoten. Kononov heeft twaalf jaar moeten wachten voor zijn boek werd gepubliceerd. Mythes zijn immers taaier dan onkruid. En de mythe van de Grote Patriottische Oorlog was de meest taaie van allemaal. Tot Moecha, het naakte pioniertje, het verhaal van haar obscene jeugd deed.

Michail Kononov

Het naakte pioniertje

Oorspronkelijke titel: Golaja pionjerka, Vertaald door Arie van der Ent, De Arbeiderspers, Amsterdam, 297 p., 23,95 euro.

De auteurs slagen erin om de lezer mee te slepen in het zog van de onderzeebootstrijd

Tijdens de Koude Oorlog lag de beslissing om een atoomwapen te gebruiken bij de commandant van een Sovjetrussische onderzeeboot. In tegenstelling tot de Amerikaanse marine had de sovjetmarine geen zekerheden ingebouwd. Een sovjetkapitein kon, als hij dat wilde, het bevel tot vuren geven. Vijftien jaar na het einde van die oorlog tussen Oost en West klinkt die simpele mededeling nog altijd angstaanjagend. Gary E. Weir en Walter J. Boyne zochten een aantal sovjetcommandanten op en tekenden dramatische verhalen op. Over de rampzalig slechte opleiding van matrozen en officieren, over constructiefouten en gebrekkige apparatuur, over dodelijke ongelukken en de talloze ongemakken waaraan de bemanning constant was blootgesteld, over de politieke druk en corruptie van ambtenaren, over de ondraaglijke spanning aan boord en de morele knopen die commandanten moesten doorhakken. Op die manier krijgt de Koude Oorlog een gezicht, het gezicht van moedige mannen met een bijzondere identiteit en een verregaande loyaliteit. De auteurs wisselen deze persoonlijke en vaak tragische lotgevallen af met een overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen onder water. Vanaf het startschot in 1946 begon de kostbaarste en meest indrukwekkende wapenwedloop uit de geschiedenis. De onderzeebootoorlog vereiste grote inspanningen, want zowel Amerikanen als sovjets wilden altijd sneller, dieper en stiller. Zo ontstond alras een ingewikkeld onderwaterballet dat zich over alle wereldzeeën uitbreidde. Onderzeeboten schaduwden elkaar of probeerden elkaar te ontlopen of op te jagen. Patrouilles en spionagevaartuigen probeerden zoveel mogelijk informatie over de vijand los te weken. Intussen werd verwoed aan steeds verbeterde versies van onderzeeërs gewerkt. Eerst met dieselmotoren, dan met kernenergie aangedreven, eerst met torpedo's, daarna met ballistische projectielen en kernraketten uitgerust. En nu? Het ongeval met de Koersk in augustus 2000 toont aan dat zelfs na de val van het sovjetimperium de geheimzinnigdoenerij rond onderzeeërs nog niet is opgeheven. Merkwaardig, want het enige wat Russische matrozen nu te doen staat is de eindjes aan elkaar knopen om hun gezin te onderhouden. De auteurs zijn experts. Hoewel hun verhaal bol staat van cijfers en technische details, slagen ze er toch in om de lezer in het zog van de onderzeebootstrijd mee te slepen. Maar hebben Weir en Boyne gelijk als ze beweren dat het lot van de hele wereld tijdens de Koude Oorlog terug te voeren was op de "intelligentie, ambitie, leiderskwaliteiten en volharding van enkele individuen"? Als dat waar is, is Sluipvaart infotainment van uitstekende makelij, maar als dit om Amerikaanse exuberantie gaat, is dit niet meer dan irritainment.

Gary E. Weir & Walter J. Boyne

Sluipvaart

Oorspronkelijke titel: Rising Tide, Vertaald door Jan Smit, A.W. Bruna, Utrecht, 319 p., 19,95 euro.

Hoewel nu eens de anekdoten primeren en dan weer de grote lijnen, imponeert Vijgen door zijn veelzijdigheid

Wat weten we over de Eerste Wereldoorlog? In Nederland alleszins veel te weinig, beweert Theo Vijgen, het land was immers neutraal gebleven en het conflict was in de jaren twintig in heel Europa in de vergetelheid geraakt. Is De grote oorlog daarom een boek dat alleen voor dilettanten de moeite waard is? Verre van. Ten eerste heeft Vijgen een bijzonder charmante schrijfstijl, een taal zo licht en ongedwongen dat ze zelfs de somberste onderwerpen kleur kan geven. Bovendien kiest deze docent aan de Hogeschool Zuyd niet voor het traditionele overzicht van de oorlogshandelingen, maar neemt hij in vijfendertig essays een reeks personen en gebeurtenissen die ertoe doen onder de loep. Over tanks of de Slag bij Jutland, over de Rode Baron of gasaanvallen, over de Armeense genocide of Mata Hari, over Lawrence of Arabia of oorlogspropaganda, over het thuisfront of de Wacht aan de IJzer. Een caleidoscoop, geen kroniek dus. Deze strategie laat Vijgen toe om de verscheidenheid van ieder thema te exploreren, een taak waarvan hij zich uitstekend kwijt. Hoewel nu eens de anekdoten primeren en dan weer de grote lijnen, imponeert Vijgen door zijn veelzijdigheid. Zo behoudt dit boek ook voor ervaren oorlogslezers zijn glans en is het voor alle anderen een waardevolle inleiding. Jammer is wel dat deze noorderbuur Belgische bronnen en publicaties over de oorlog zogoed als helemaal over het hoofd ziet. Hij raadpleegt een boek van Luc de Vos en een van Sophie de Schaepdrijver, dat is alles. Voorts laat Vijgen scherpe oordelen meestal achterwege. Was Sir Douglas Haig een briljant strateeg of de Slager van de Somme? Was Versailles een verdrag of een dictaat? En wie begon de oorlog? Hoewel iedereen het er inmiddels over eens is dat Duitsland - in zijn verhitte verbeelding dat Rusland en Frankrijk zijn strot aan het dichtknijpen waren - de oorlog uitlokte, gooit Vijgen The Pity of War op tafel, een boek van Niall Ferguson uit 1998, waarin de auteur naar Engeland wijst. Volgens Ferguson zijn de Engelsen de hoofdverantwoordelijken omdat ze niet goed hadden nagedacht over "de opties die er waren toen de oorlog uitbrak". Wat voor opties? Hoe serieus is dat boek van Ferguson? En waarom is hij een eenzame stem? Ook jammer is dat de strijd aan het Oostfront weinig aandacht krijgt. De auteur zegt zelf dat die gevechtshandelingen, even bloederig en belangrijk als die aan het westelijke front, beter verdienen. Niet getreurd. Vijgen schreef een bijzonder aardig boek dat de tragiek en absurditeiten van de Grote Oorlog alle eer aandoet.

Theo Vijgen

De grote oorlog

Voltaire, 's Hertogenbosch, 312 p., 25 euro.

Apathie, onwil, dubbelhartigheid, voor Davies is het zonneklaar dat alle geallieerden boter op het hoofd hadden

Opstand? Welke opstand? Het Poolse Ondergronds Leger was al weken in Warschau tegen het Duitse leger aan het vechten toen de Sovjetrussische media nog altijd deden alsof hun neus bloedde. Achter het doodzwijgen van Moskou stak een cynische strategie. Stalin hoopte dat het Armia Krajowa het onderspit zou delven. De opstandelingen vertegenwoordigden immers de Poolse regering in ballingschap, en die had de bedoeling na de oorlog zowel de democratie als de vooroorlogse grenzen te herstellen. Een doorn in het oog van Stalin, die het oostelijke deel van Polen wilde annexeren en marionetten in Warschau installeren. Dus bleef het Rode Leger aan de overkant van de Weichsel werkeloos toezien hoe de Polen doodbloedden en de hoofdstad met de grond gelijk werd gemaakt. Niet alleen Stalin had schuld aan de catastrofe. Aan westerse zijde werd de Eerste Bondgenoot van de Britten evenzeer in de steek gelaten. Apathie, onwil, dubbelhartigheid, besluiteloosheid, ongerijmdheden in het beleid, voor Norman Davies is het zonneklaar dat alle geallieerden boter op het hoofd hadden. Davies is een Polen-kenner van de eerste orde. Na zijn geschiedenis van Polen, van de Pools-Russische oorlog en van de Silezische hoofdstad Wroclaw vertelt hij met Warschau 1944 het epische verhaal van de gedoemde opstand die op 1 augustus begon en op 2 oktober met de overgave eindigde. Davies neemt zijn tijd. Het eerste schot valt pas op bladzijde 247. Eerst legt hij tot in het kleinste detail uit hoe vreselijk de Duitsers en de sovjets in het opgedeelde Polen huishielden en geeft hij een genuanceerd beeld van het Poolse verzet en van de verhoudingen tussen de geallieerden. Davies onderstreept ook voortdurend hoe Churchill en Roosevelt zich door Stalin bij de neus lieten nemen. Toen Hitler de Sovjet-Unie aanviel, veranderde Stalin van een bloeddorstige dictator in een aardige Uncle Joe met wie zaken te doen vielen. Voor die westerse blindheid betaalden de Polen een verschrikkelijke prijs. Hoewel Davies een bevlogen vriend van Polen is, ontaardt zijn passie nooit in ongenuanceerdheid. Daarom eindigt zijn boek ook niet met een epiloog, maar met een tussenrapport. Wie waren de aanstekers van het fiasco? Was de opstand de moeite waard? Was ze een historische noodzaak of een blunder? "De Opstand van Warschau demonstreerde de politieke en morele eenheid van de natie. Dit grote, moreel-politieke succes is andermaal een bewijs van de voortvarendheid, de vitaliteit en de volwassenheid waarop wij gezamenlijk een betere toekomst zullen bouwen." Zinderende woorden van Tadeusz Zenczykowski van het Ondergronds Leger. Een bezieling voor een van de grootste tragedies van de Tweede Wereldoorlog.

Norman Davies

Warschau 1944

Oorspronkelijke titel: Rising '44. The Battle for Warsaw, Vertaald door Amy Bais e.a., Het Spectrum, Utrecht, 753 p., 49,95 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234