Maandag 23/11/2020

ReportageIstanbul

Schoolstrijd in Turkije: probeert Erdogan met de Imam Hatip-scholen de jeugd te islamiseren?

De Imam Hatip-school in Kartal, een wijk in het Aziatische deel van Istanbul. Vanuit het hele land sturen conservatieve ­ouders hun kinderen naar de school.Beeld Nicola Zolin

Het religieuze middelbaar onderwijs van de Imam Hatip-scholen is volgens critici van president Erdogan een speerpunt in zijn poging een ‘vrome generatie’ te kweken in Turkije. Als dat al zo is, hoe gaat het er dan mee? ‘Het is een zooitje.’

President Recep Tayyip ­Erdogan wil het land islamiseren en een belangrijk instrument daarbij, zeggen tegenstanders, zijn de Imam Hatip-scholen. Dit religieus middelbaar onderwijs heeft onder de AKP-regering de wind in de zeilen. Wordt het héle schoolsysteem in Turkije straks overgoten met een koransaus? Alle kinderen naar de Imam Hatip? Of zijn de Imam Hatip-scholen het bso van het Turkse onderwijs geworden?

Seculiere tegenstanders van Erdogans AKP-partij schilderen een duister complot. Zij verwijzen naar de uitspraak van de president, vele malen herhaald, dat hij in Turkije een “vrome generatie” wil kweken. Een direct verband met het Imam Hatip-onderwijs heeft hij nooit gelegd, maar ja, zeggen de critici: een plus een is twee. Ook zijn er de persoonlijke liefdesverklaringen voor het religieus onderwijs van de president, die zelf ooit op een Imam Hatip-school zat – een genoegen dat hij elk Turks kind zegt te gunnen.

Bevorderen

Duidelijk is dat de AKP-regering veel heeft gedaan om het Imam Hatip-onderwijs te bevorderen. Scholen werden geopend, de instroomleeftijd werd verlaagd van 14 naar 10 jaar, de universitaire toegangseisen voor gediplomeerden werden versoepeld.

Getalsmatig is de regering zeker geslaagd. Het aantal Imam Hatip-leerlingen in het voortgezet onderwijs steeg geleidelijk tot 500.000, ruim 12 procent van het totaal. De middenschool (leeftijd 10-13 jaar) meegeteld, kwam het totaal aantal leerlingen van confessionele scholen boven de 1,25 miljoen.

Maar de groei is gestagneerd. Vorig jaar daalde het aandeel van Imam Hatip in het voortgezet onderwijs tot 11,7 procent. Het wensdenken van de AKP-ideologen is gestuit op de maatschappelijke realiteit: ook Turkse ouders willen nu eenmaal het beste onderwijs voor hun kind, met een hoge kans op een plek aan de universiteit en een goede baan. Daarvoor moet je niet op de Imam Hatip zijn.

“Tegenwoordig willen zelfs conservatieve ouders liever geen Imam Hatip”, zegt bestuurder Mustafa Dogan van de seculiere lerarenvakbond Egitim Sen. “Voor verdere groei van de scholen bestaat niet genoeg vraag.”

Leerlingen in de kantine van de Imam Hatip-school in Kartal, Istanbul.Beeld Nicola Zolin

Doordat leraren in Turkije door de staat over de scholen worden verspreid, heeft Egitim Sen veel leden in het Imam Hatip-onderwijs, voor de niet-religieuze vakken. “Daardoor weten we dat de onderwijskwaliteit lager is, net als het niveau van de leerlingen”, zegt Dogan. “De meeste Imam Hatip-scholen scoren slecht bij de centrale examens.” Van de afgestudeerden wordt 17 procent toegelaten tot de universiteit; voor het hele voortgezet onderwijs is dat 26 procent.

De oorzaak is evident. Alle aandacht voor godsdienst gaat ten koste van vakken die maatschappelijk nuttiger zijn. Van de lesuren wordt 40 procent besteed aan koranles, islamitisch recht, het leven van de profeet en Arabisch, de taal van het heilige boek. “Daar heb je niets aan”, zegt Dogan. “Ouders willen Engels.”

Geen misverstand: voor veel conservatieve families speelt religie een rol bij de schoolkeuze. Zij willen een ‘veilige’ omgeving voor hun kroost, waar hun dochter een lange rok en hoofddoek (niet verplicht) kan dragen zonder uit de toon te vallen, waar de kinderen worden opgevoed tot keurige moslims.

En voor de AK-partij is verspreiding van het islamitisch gedachtengoed wel degelijk de reden om Imam Hatip te stimuleren. “De scholen leiden generaties op die de seculiere ideologie van de Turkse staat kunnen uitdagen”, zegt Iren Özgur, auteur van Islamic Schools in Modern Turkey. “Afgestudeerden”, schrijft ze, “nemen hun godsdienstige antenne mee in de socio-politieke arena, waarmee de invloed van religie in het land wordt verdiept.”

Vakbondsman Dogan zegt het iets directer. “Imam Hatip-scholen zijn er om de kinderen te indoctrineren. Ja natuurlijk, dat is altijd het doel geweest.”

Slaapzalen

Op de Imam Hatip-school in de wijk Kartal, in het Aziatische deel van Istanbul, is van lage kwaliteit op het eerste gezicht weinig te merken. We zijn hier met hulp van het ministerie van Onderwijs, dus laat het zich raden: een slechte school heeft men niet uitgezocht.

De Kartal-school maakt een frisse, ruime indruk. De kleurige lokalen hebben alles wat lokalen behoeven, op de gangen hangen Engelstalige spreuken. Mark Twain: ‘Als je de waarheid vertelt, hoef je nooit iets te onthouden.’

Bijna 90 procent van de leerlingen is hier intern, op slaapzalen. Vanuit het hele land sturen conservatieve ­ouders hun kinderen naar Kartal. “De school staat goed bekend”, zegt docent Engels Yasar Kayaoglu, die hier vijf jaar geleden solliciteerde zonder besef van het confessionele karakter van de school. “De eindscores zijn hoog, veel leerlingen gaan naar de universiteit.”

Conrector Faruk Uzun – portret van Kemal Atatürk boven zijn bureau – wijst op de vele buitenschoolse activiteiten. En al die religieuze vakken? “Dat is de keuzevrijheid van ouders en kinderen”, zegt Uzun, ook docent islamitisch recht.

Meisjes en jongens lijken op de Kartal-school ontspannen met elkaar om te gaan, met enige zedige distantie. De eetzalen en de meeste sociale activiteiten zijn gemengd, alleen godsdienstles en Engels zijn gescheiden. “Er zijn grenzen”, zegt Betül Sena Durgun. “Mijn ouders kunnen erop vertrouwen dat ik die in acht neem.”

Betül en haar vriendin Nurefsan Çapoglu, beiden 15 jaar, beiden met zwarte hoofddoek, betonen zich vrome meisjes. “Omdat ik moslim ben, wil ik meer van de godsdienst weten”, zegt Betül. “Alles in mijn leven staat in het teken van de islam. Ook als ik later wetenschapper word.” ­Nurefsan knikt. “Sommige leerlingen zien godsdienst als een gewone les, iets waarvoor je een voldoende moet halen. Voor mij is het veel meer, een investering voor het leven.”

De bibliotheek van Imam Hatip in Kartal, Istanbul.Beeld Zolin Nicola

Puntje van kritiek van klasgenoot Ali Emir (15): de koranlessen. Drie uur per week leren ze het heilige boek uit het hoofd opdreunen, in het Arabisch. “Veel snappen we niet, maar we willen begrijpen wat we lezen”, zegt de toekomstige softwareontwerper. “Dat vertelden we de leraar, maar die zei: zo gaat koranles nu eenmaal.”

Zo is de werkelijkheid grijzer dan het beeld dat de felste seculiere critici schetsen. Dat ontdekte ook Iren Özgur toen zij tijdens haar onderzoek voor Princeton University anderhalf jaar “als een vlieg aan de muur” doorbracht in dertien Imam Hatip-scholen.

Enerzijds noemt ze de scholen “een van de belangrijkste instellingen waaraan de islamitische beweging en in het bijzonder de AKP hun kracht ontlenen”. Anderzijds heeft ze al die tijd “nooit een docent op politieke retoriek betrapt”. Ook krijgen leerlingen volstrekt niet ingeprent dat in Turkije de sharia ingevoerd moet worden. Genuanceerd is Özgur vooral over de invloed van het religieus onderricht op de toekomstige levenshouding van de afgestudeerden. Die wordt, zegt ze, bepaald door meer dan school, zoals familie, de buurt, religieuze leiders en jeugdorganisaties.

Geen stoottroepen

In haar boek voert ze de broers Mehmet en Ahmet op, één jaar leeftijdsverschil, die op dezelfde Imam Hatip-school zaten. Mehmet werd een vrome moslim, actief in de AKP. Ahmet heeft niets op met de partij, trouwde een ongesluierde vrouw en lust graag een glas raki. Als steekproef is het wat magertjes, maar wat Özgur bedoelt is dat de Imam Hatip-gediplomeerden niet de gedisciplineerde stoottroepen van de politieke islam vormen. Maar wat zijn ze wel? Vooral dit: de producten van een onderwijsvorm met handicaps.

“Kinderen op de Imam Hatip-scholen en in andere vormen van beroepsonderwijs zijn vaak niet gelukkig”, zegt Yeliz Düskün van onderwijsdenktank ERG. “Het absenteïsme is hoog.”

“Het is moeilijk werken in de arme wijken”, volgens vakbondsman Dogan. “Er is misdaad, alcohol, drugs. Ouders sturen hun kind naar de Imam Hatip in de hoop hen daarvan weg te houden, maar de buurt heeft meer invloed dan de school. Veel arme gezinnen hebben geen andere keus dan de Imam Hatip, zeker als hun kind lage cijfers heeft.”

Het hele Turkse onderwijs in de islamitische mal? “Onmogelijk”, zegt Özgur. “Het is een zooitje op de Imam Hatip.” Nee, dat zal niet gebeuren, meent ook Dogan. Volgens hem is de AKP tevreden met de ‘parallelle’ structuur die is ontstaan: publiek gefinancierd confessioneel onderwijs (net als in België of Nederland).

Bovendien schiet het met het kweken van een ‘vrome generatie’ ook op de Imam Hatip niet bepaald op. Het ministerie van Onderwijs deed in 2018 onderzoek op de islamitische scholen. Wat bleek? Veel scholieren noemen zich ‘deïst’. Zij geloven nog wel in God, maar vinden de regels van de godsdienst onzin.

Op een partijbijeenkomst riep Erdogan minister van Onderwijs Ismet Yilmaz op het podium. Doordat de microfoons openstonden, kon iedereen horen hoe hij de arme minister tot de orde riep over het onderzoek. “Het kan niet waar zijn!”, riep de president uit. Twee maanden later werd Yilmaz vervangen door een seculiere minister, de partijloze Ziya Selçuk. “Dat bewijst dat Erdogan niets meer ziet in een religieus onderwijsoffensief”, zegt Dogan. “Dat kan hij alleen niet openlijk zeggen.”

Hoewel? Eind oktober ontvouwde Erdogan zijn visie voor het onderwijs tot 2053. Zijn doel: het kweken van een “zelfverzekerde generatie”.

Imam Hatip begon als imamopleiding

De Imam Hatip-scholen in Turkije werden begin jaren 50 opgericht als opleiding voor imams. Geleidelijk werd dat minder belangrijk. In de jaren 70 werden het gewone middelbare scholen met religieuze inslag, ook toegankelijk voor meisjes. Inmiddels vormen zij ruim de helft van de schoolbevolking. De komst van de AKP-regering in 2002 luidde een wederopbloei in. In 2012 werd het Imam Hatip-onderwijs uitgebreid naar de middenschool (10-13 jaar). De Imam Hatip-scholen zitten onderin de Turkse middenmoot. Officieel behoren ze scholen tot het beroepsonderwijs, qua niveau iets lager dan de algemene lycea. Veel leerlingen komen uit de arbeidersklasse, veel scholen staan in zwakke buurten. Bso op zijn Turks.    

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234