Woensdag 18/05/2022

Schitterend in het lichtland

Meer dan drieduizend jaar geleden besliste een Egyptische farao een einde te maken aan het veelgodendom in zijn rijk en nog slechts één schepper te aanbidden: Aton, de zonnegod, 'mooi, groot en schitterend, hoogverheven boven ieder land'. Maar Achnatons religieuze revolutie bleek op drijfzand gebouwd. Zelfs de inwoners van Achetaton, zijn nieuwe stad, bleven heimelijk de oude goden eren. Was Achnaton gek of geniaal, vragen de organisatoren van de tentoonstelling Farao's van de zon in Leiden zich af.

Er schijnt een waterige herfstzon boven de Nederlandse universiteitsstad, wanneer ik van het treinstation naar het Rijksmuseum voor Oudheden wandel, de bruggetjes over van de kanalen, voorbij de smoezelige shoarmazaakjes. Het is zo'n zonnetje dat nog net een tikkeltje warmte geeft en voor een weldoende tinteling op de wangen zorgt. Ik sta er dan nog niet bij stil dat de tentoonstelling waarnaar ik op weg ben, een ode aan dat hemellichaam vormt: "Gij verschijnt schitterend in het lichtland van de hemel, levende Aton. Wanneer gij zijt opgekomen in de oostelijke horizon vervult gij ieder land met uw schoonheid. Gij zijt mooi, groot en schitterend, hoogverheven boven ieder land, uw stralen omvatten de landen tot de grens van alles wat gij gemaakt hebt."

Meer dan 3000 jaar geleden componeerde een farao deze hymne voor Aton, de zonnegod, en in zijn ogen de enige oppermachtige schepper. Die farao woonde niet in een land waar de mensen smachten naar een zonnestraaltje, maar in Egypte, waar die zon genadeloos kan branden boven de woestijn. "Hoe talrijk is wat gij gemaakt hebt, hoewel gij verborgen zijt voor het aangezicht, unieke god, naast hem bestaat geen ander."

Amenhotep IV werd geboren in het jaar 1353 voor Christus, voorbestemd om de negende heerser te worden van de 18de Dynastie. Het Nieuwe Rijk was tot dan toe een voorspoedig tijdperk geweest. De heersers van Egypte waren erin geslaagd hun grenzen uit te breiden tot ver in Soedan en tot in Noord-Syrië. De Egyptenaren overheersten de handel vanaf Perzië in het Oosten, tot aan de Levantijnse kust (de kust van Klein-Azië, Syrië en Egypte) in het noorden en tot diep in Afrika bezuiden de Sahara. Amenhoteps voorgangers brachten de god Amon, ooit een lokale god in Thebe die naarmate die stad aan belang had gewonnen in heel Egypte werd vereerd, overvloedige offers voor zoveel voorspoed en zoveel rijkdom. De priesters die verbonden waren aan de grote Amon-tempel bij Karnak in Thebe konden hun macht gestaag uitbreiden.

Maar met de handel en de nieuwe producten die in Egypte toestroomden, kwamen ook nieuwe ideeën het rijk binnen. Over godsdienst en over kunst, bijvoorbeeld. Egypte was vroeger altijd een polytheïstische maatschappij geweest. Er waren nationale goden die in het hele rijk werden vereerd, zoals Aton en Osiris, goden die hun regionale status konden inruilen voor een nationale zoals Amon, of persoonlijke goden die de Egyptenaren aanriepen bij overgangsriten zoals de oogst of de geboorte van een kind.

Het was de vader van Amenhotep IV, Amenhotep III, die de zonnegod Aton een speciale plaats in het pantheon toekende. Deze vorst, aan wie in 1993 een grote overzichtstentoonstelling werd gewijd in het Grand Palais in Parijs, moet zowat de belangrijkste bouwheer onder de farao's zijn geweest. Overal in het rijk begon hij met de bouw van grote tempelcomplexen. Ook van zichzelf liet deze farao monumentale beelden oprichten. Zo ingenomen met zichzelf was hij, dat hij zichzelf bij leven al liet afbeelden als een godheid. Dat was ongewoon, want eerdere koningen waren pas na hun dood vergoddelijkt.

Had zijn zoon Amenhotep IV eigenlijk zijn vader voor ogen toen hij, op dat ogenblik al getrouwd met Nefertiti, besloot om in zijn leven nog slechts één god te dienen, Aton, en om zijn naam te veranderen in Achnaton, 'hij die zich nuttig maakt voor Aton'? "Er is geen ander die u kent, behalve uw zoon Achnaton", dichtte deze laatste. De tempels die hij liet bouwen op het tempelterrein van Karnak waren alle aan de zonnegod gewijd. De godheid werd niet meer als vroeger afgebeeld met een valkenkop, maar op een abstracte manier, of zoals een kind een zon tekent: een schijf met daaromheen lijnen die zonnestralen symboliseren, en die uitlopen in allesomvattende handen. Vreemd was het ook hoe de nieuwe farao zichzelf liet portretteren. Niet meer met een ideaal geproportioneerd lichaam, maar met een langwerpig hoofd en langgerekte gelaatstrekken, een mager bovenlijf, weelderige heupen en een gezwollen buik. Ook Nefertiti werd in het begin van hun regeerperiode afgebeeld met zo'n langwerpig gezicht. Een reliëf in de tentoonstelling portretteert haar met een hangkin en hoekige gelaatstrekken. En zeggen dat dit dezelfde vrouw is die op basis van de wereldberoemde, in Berlijn bewaarde buste van de beeldhouwer Toetmosis werd beschouwd als de mooiste ooit geboren! Toetmosis sculpteerde haar met een lange en slanke, verleidelijke hals.

Achnaton voelde zich niet meer thuis in Thebe, de stad van Amon. Om de breuk met het verleden nog meer in de verf te zetten, besloot hij een nieuwe hoofdstad te stichten aan de oevers van de Nijl, Achetaton of 'de horizon van Aton', nu bekend als Amarna. Toen was de plek nog een onbewoond oord, in de ogen van Achnaton nog niet bezoedeld door een of andere godheid. De farao had de plek goed gekozen, want bij dageraad verscheen de zon er mooi tussen twee heuvels in het oosten. De stad moest van de grond af worden opgebouwd. Paleizen voor de koninklijke familie, regeringsgebouwen, graanschuren, plaatsen voor de voedselbereiding, wegen, huizen, geometrisch aangelegde tuinen: er moet een leger van dienaren nodig zijn geweest om Achetaton in recordtempo klaar te krijgen. En toen begon de exodus uit Thebe, over land en over de Nijl. De farao met zijn gezin en zijn bijvrouwen, ambtenaren, burgerij en soldaten trokken weg om zich te vestigen in de nieuwe hoofdstad. Archeologen vermoeden dat er 20.000 à 25.000 mensen in Achetaton hebben gewoond, de rijksten in huizen waarvan de muren en het houtwerk werden versierd met al die schepselen die dankzij de zon konden leven: bloemen en planten, vruchten, vogels en andere dieren. Ook de woningen waren een ode aan het zonlicht.

Een van de tentoonstellingszalen in het Rijksmuseum is gewijd aan het leven van vorsten en onderdanen in Achetaton. Een enorme maquette van de stad, gemaakt op basis van het archeologisch onderzoek dat er sinds de 19de eeuw wordt verricht, vormt de blikvanger. Midden in de stad lagen de koninklijke paleizen en tempelcomplexen, hier nog gedetailleerder gevisualiseerd via 3D-computerreconstructies. Omdat Aton nu eenmaal de god van de zon was, lagen zijn heiligdommen in de open lucht, zodat de zonnestralen er volop konden binnendringen. Kronkelige ingangen zorgden ervoor dat onbevoegden toch geen glimp van het allerheiligste konden opvangen. In de voorsteden stonden bescheiden en luxueuze woningen, door een muur van de buitenwereld afgesloten, kriskras door elkaar. De hele stad werd doorkruist door een lange Koningsweg, waarlangs de bewoners van Achetaton hun vorsten zagen voorbijrijden in hun staatsiewagens.

Nu er geen grote religieuze feesten ter ere van deze of gene god meer konden worden georganiseerd en het volk ook Aton niet rechtstreeks kon aanbidden, vereerde het Achnaton en Nefertiti, of dat was althans de bedoeling. Het vorstelijk paar deed in ieder geval heel wat moeite om zich van zijn sympathiekste kant te tonen, en liet zich portretteren in intieme familiekring. Er zijn zelfs afbeeldingen bewaard waarop te zien is hoe de farao en zijn vrouw hun kinderen kussen, wat voorheen in Egypte ongezien was. Stilistisch luwde de experimenteerdrift van de kunstenaars nochtans enigszins. Stilaan werden de portretten opnieuw wat traditioneler en wat minder expressionistisch. Sommige wetenschappers suggereren dat Achnaton zelf dirigeerde hoe portretten moesten worden gemaakt. Tentoonstellingsvitrines zijn gewijd aan het atelier van een beeldhouwer of de glasproductie waarvoor Achetaton snel befaamd werd. Op een muur worden verzen geprojecteerd uit de hymnes die Achnaton voor zijn zonnegod componeerde.

Toen Achnaton voor het monotheïsme koos, had hij als een echte beeldenstormer overal in Egypte de afbeeldingen van Amon laten vernielen. Toch stellen Egyptologen zich de vraag of buiten Achetaton de cultus van de zonnegod wel echt werd beleden. Zelfs in de stad zelf werden in de restanten van particuliere huizen afbeeldingen teruggevonden van enkele oude goden, zoals Taweret, de geboortegodin in de vorm van een zwanger nijlpaard. Ook al beseften de mensen misschien wel dat zonder de zon geen leven mogelijk is, ze begrepen al net zo goed dat de nieuwe godsdienst hen al bij al niet zoveel te bieden had. Er zaten te veel 'gaten' in de nieuwe leer, te veel onvolkomenheden. Waren er bijvoorbeeld in de oude orde precieze aanwijzingen voor de behandeling van het lichaam na de dood en kon men op dat ogenblik Osiris, de god van de opstanding aanroepen, in Achnatons zonnehymnen werd van de dood gewoon geen melding gemaakt. Wat moest men dan, wanneer een geliefde stierf?

Al vrij kort na het overlijden van de farao kwam de restauratie van het oude polytheïsme op gang. Onder invloed van raadgevers als Maya, 'de directeur van het schathuis', of generaal Horemheb, over wiens heldendaden een prachtig reliëf in Leiden wordt bewaard, zag kind-farao Toetanchaton zich genoodzaakt om zijn naam weer te veranderen in Toetanchamon en om de oude tempels weer open te stellen. Achnaton kreeg de naam van ketter. Nu waren het zijn beelden die werden kapotgeslagen, zijn naam die werd weggeretoucheerd. Toch is het niet zo dat van de ene dag op de andere opnieuw alleen geïdealiseerde menselijke portretten werden vervaardigd. De dikke buikjes en dunne ledematen verdwenen maar geleidelijk aan. En Achetaton? Dat werd verlaten en verdween uiteindelijk onder het woestijnzand. De ongenadige zon zal wel haar deel van het verwoestende werk gedaan hebben.

Wat voor iemand was Achnaton nu eigenlijk? Weer buiten in de straten van Leiden - zelfs het waterzonnetje laat zich niet meer zien - bedenk ik dat ik misschien wel veel heb geleerd over Achnaton, maar hem niet heb leren kennen, laat staan doorgronden. Was hij gek of geniaal, vragen de samenstellers van de tentoonstelling zich op het eind van het parcours af. Moet je Achnaton toch maar mooi nageven dat hij zich misschien als eerste mens in de geschiedenis als een individu gedroeg? Dat hij de eerste was om te experimenteren met het monotheïsme, wat naburige volkeren na hem met meer succes zouden doen? De eerste die besefte hoe levensnoodzakelijk de zon is? Was hij een revolutionair of eigenlijk een reactionair die terug wou naar een zo zuiver mogelijke belevenis van de godsdienst, tegen de toegenomen invloed van de Amon-aanhangers in? Maar wat met die protserige neiging om ook zichzelf en zijn familie een bijna goddelijke status te verlenen? En hoe rijmt dat dan weer met de weinig fraaie portretten die hij van zichzelf liet maken? Wat bezielde hem om in zijn eentje de loop van de geschiedenis te willen wijzigen en het leven van zovele mensen drastisch te willen veranderen? Speelde hij een politiek spel of was hij 'gewoon' een godsdienstfanaat, misschien zelfs een gevaarlijke?

Farao's van de zon. Achnaton, Nefertiti, Toetanchamon beantwoordt deze vragen niet echt, maar stelt ze gelukkig wel. Uitsluitsel geven de vele portretten van de koningsfamilie in de tentoonstelling niet. Het naturalisme van de kunst ging ook weer niet zo ver dat je van de gelaten van de beelden getormenteerdheid kunt aflezen, of godsdienstwaanzin, of koele berekening.

Nee, zo ver liet Achnaton of Nefertiti niet in hun kaarten kijken. Of waren ze gewoon maar al te menselijk? Nietige wezens, die hunkerden naar het licht van de zon? In deze donkere dagen kan ik me daar wel iets bij voorstellen.

Farao's van de zon loopt tot 18 februari 2001 in het Rijksmuseum voor Oudheden, Rapenburg 28 in Leiden. Dagelijks open van 10 tot 18 uur. Inlichtingen www.rmo.nl of 0031/71/516.31.63. Groepsbezoek en rondleidingen 0031/71.516.31.78.

Misschien moet je Achnaton wel nageven dat hij de eerste mens in de geschiedenis was die zich als een individu gedroeg

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234