Woensdag 21/04/2021

'Schilderijen zijn machtige genezers'

'Dit is geen tentoonstelling met een gehandicapte', benadrukt Philippe Vandenberg, 'maar met een kunstenaar, die toevallig gehandicapt is.' De kunstenaar heeft het over Sylvain Cosyns, een 67-jarige man met een erg laag IQ. In de Gentse kunstruimte Croxhapox componeerde Vandenberg een intimistische tentoonstelling met zijn schilderijen en die van Cosyns.

Kunst van zwakzinnigen en geestesgestoorden wordt gemeenlijk geklasseerd onder 'art brut'. Elke vergelijking met naïeve of primitieve creaties is hier nochtans misplaatst. In de samenspraak van beide kunstenaars komt waarachtige schilderkunst bovendrijven: fragiel, zuiver en mysterieus. Sylvain Cosyns werd drie jaar geleden ontdekt tijdens het opendeurproject van Croxhapox, toen buren zelfgekozen kunstwerken presenteerden. De magere, introverte man leeft in het Instituut Mariaheem in Zwalm-Beerlegem. Het schildersatelier aldaar nodigt soms kunstenaars uit, zo ook Philippe Vandenberg.

"Er spreekt een enorme zuiverheid uit het werk van Sylvain Cosyns", aldus Vandenberg. "Ik ben sterk geboeid door de fragiliteit van de dingen, meer dan door de heroïek. Dat wordt vaak weggestopt in het leven en in de kunst. Onze kracht ligt in onze naaktheid. Het is de fragiliteit die mij met hem verbindt."

De opbouw van de tentoonstelling koestert die kwetsbaarheid. Hun werken rijgen zich vertrouwelijk, bijna fluisterend, aan elkaar. Tegenover een langgerekte, witte verschijning van Sylvain Cosyns hangt La misère du jour van Philippe Vandenberg. Vorig jaar verscheen de gelijknamige, bibliofiele uitgave van tekeningen bij gedichten van Chris Yperman. Uit dit schilderij schreeuwt de pijn van het zijn. Op onderlagen van bloed en witte acrylverf bijten vier betraande vrouwenhoofden, broos met potlood getekend, in een cirkelvormige doornentak - een doornenkroon. Ook de figuur van Cosyns lijkt op het lege gezicht iets als een kroon te dragen. Ze is hartverscheurend eenvoudig met haar haperende, zwarte contouren.

"Het bereiken van eenvoud", zegt de Gentse kunstenaar, "is een van de hoogste trappen." Bij Sylvain Cosyns dient zij zich vanzelfsprekend aan, zonder enige zoektocht. De onvermengde verf brengt hij met een grote gevoeligheid aan op het doek. Tegen die kleurvelden tekenen de figuren zich wat beverig af. Soms hangen ze daar vreemd met uitgelengde armen, als uit balans gebracht in een overigens perfecte compositie. Zonder gezicht, met gesloten of met lege ogen belichamen ze de onmogelijkheid tot communicatie, alsof ze de zeer in zichzelf gekeerde maker weerspiegelen. In de instelling wordt vaak geschilderd naar een voorbeeld, zoals een danseresje van Degas. Zelfs dat krijgt een diepdroevige geladenheid. Misschien is dit voer voor psychoanalysten, net zoals de vertellingen van Vandenberg trouwens. Een ontleding zou echter de fascinatie breken. "Sylvain is net zoals ik een beoefenaar van het mysterie", zegt hij. "Wij leven in een tijd dat alles wordt ontrafeld. Maar er is niets zo voedend als het mysterie."

Zijn kleine schilderijen lijken brokstukken van bijwijlen wrede sprookjes, met zwarte raven, geketende gevangenen, flagellanten, een koning. De koning staat voor het ik. Iedereen is immers zijn eigen koning. Hij wordt belaagd door honden of delft schedels op in de nacht. "Een kunstenaar werkt tussen twee polen", zegt de Gentse schilder. "Enerzijds is er het verlangen en anderzijds de afschuw. Er zit in mijn werk verlangen, afschuw, bezwering, een soort sublimatie. Ik tracht het leven te bevrijden door te schilderen. Goede kunst is geen gelukkige kunst. Van geluk hoef je niet te genezen."

De Amerikaanse videokunstenaar Bill Viola stelde de vraag naar de genezende capaciteiten van kunst door het beroemde Isenheim-retabel van Matthias Grünewald te citeren, een 16de-eeuws altaarstuk waarvoor destijds gelovige patiënten uren in gebed doorbrachten om te genezen. Kan kunst nog op die manier functioneren? Volgens Philippe Vandenberg is het haar grootste kracht: "Schilderijen zijn machtige genezers." Ook het werk van Cosyns is daarvan doordrongen. Om al die redenen treedt hij op als 'De boodschapper'. Dat is de titel van een intieme, losbladige publicatie, met een brief van Vandenberg aan de schilder Karel Dierickx en twee fragmenten uit Kopnaad, een toneeltekst van Stefan Hertmans over de Oostenrijkse dichter Lenz in een psychiatrische instelling.

Christine Vuegen

Tot 30 mei in Croxhapox, Aannemerstraat 54, 9040 Gent. Open : vr., za., zo. van 14 tot 19 uur. Zie ook Café des Arts morgen.

'Sylvain is een kunstenaar die toevallig gehandicapt is'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234