Dinsdag 24/05/2022

Schilderen als opperste vrijheid

Vergeten schilder Jan Cox wordt herontdekt in het Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen

Jan Cox is een inmiddels vergeten schilder, die evenwel gerust tot onze moderne klassieken gerekend mag worden. Met een 121 werken tellende expo en een stevige catalogus geeft het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen hem een terechte hommage.

door Eric Rinckhout

Antwerpen l Jan Cox (1919-'80) was een gekwelde ziel, die als kunstenaar een aparte plaats inneemt. Hij bleef schilderen toen het niet meer modieus was én inspireerde zich op klassieke mythen en, als vrijzinnige, de passie van Christus. Voor hem waren het verhalen van alle tijden over oorlog, gruwel en lijden.

Tijdens zijn leven was Jan Cox een gevierd en erkend kunstenaar. Als docent schilderkunst in Boston, waar hij bijna twintig jaar woonde, werd hij op handen gedragen. Maar de geschiedenis kan meedogenloos zijn. Cox is niet de enige schilder van zijn generatie die in de vergeethoek is geraakt, omdat hij niet meer paste in de canon van de conceptuele kunst. Na Fred Bervoets vorig jaar in het MuHKA krijgt Jan Cox zijn hommage in een groot museum.

Onvoorspelbare wendingen. Ook het leven van Jan Cox was er vol van. Hij werd geboren in Den Haag maar verhuisde in de jaren dertig naar Antwerpen, waar hij aan de Academie studeerde. De Tweede Wereldoorlog liet diepe sporen na bij hem. In zijn schilderijen zullen thema's als onvrijheid, gruwel, oorlog en lijden geregeld opduiken. Na 1945 verhuisde hij naar Brussel, om dichter bij zijn avant-gardevrienden van Cobra te wonen en werken. Het is de periode waarin hij mee La Jeune Peinture Belge opricht en hechte vriendschappen ontstaan met Pierre Alechinsky en Hugo Claus.

Vanaf 1948 verschuift zijn aandacht naar de VS. Cox sluit in 1951 een interessant contract af met de Duits-Joodse galeriehouder Carl Valentin, die groten als Picasso, Matisse en Beckmann exposeerde. Na de plotselinge dood van Valentin krijgt Cox de mogelijkheid een jaar in Rome te werken. Hij ontmoet er Claus vaak. Het is de periode waarin het erg mooie dubbelportret Hugo Claus en ik ontstaat en Cox getroffen wordt door het zuiderse licht. Een helder coloriet zal vooral zijn latere werk kenmerken.

Tussen 1956 en 1974 verblijft hij in Boston. Eerst als docent, later als hoofd van het Painting Department van de School of the Museum of Fine Arts. "Ik kan iemand in een week tijd leren schilderen", zegt Cox, nonchalant wandelend tussen de schildersezels van zijn studenten, in een filmfragment dat getoond wordt op de tentoonstelling. Hoewel hij een uitstekend en genereus docent is, keert hij ontredderd terug naar Antwerpen. Hij vindt dat hij mislukt is.

In de laatste zes jaren van zijn leven vindt hij steun bij Adriaan Raemdonck, de oprichter van de toen nog prille galerie De Zwarte Panter. Cox zoekt aansluiting bij de jonge dynamische kunstwereld met figuren als FredBervoets en Wilfried Pas. Periodes van creatieve euforie en diepe depressie wisselen elkaar af, maar Cox vindt uiteindelijk geen uitweg uit zijn drankzucht.

Hij zet nog wel zeer ambitieuze reeksen op: De Ilias (een 50-tal schilderijen), met onder meer het aangrijpende schilderij Bloedregen, de esthetiek van de gruwel, en De Martelgang (17 werken), gebaseerd op het lijden van Christus. Cox kon de gruwel van de oorlog niet meer van zich afschudden en schilderde werken vol existentiële vertwijfeling en hoop. Kunst vol kleurrijke toverkracht, poëtische verwondering en vooral vrijheid. In de nacht van 7 op 8 oktober 1980 maakte hij een eind aan zijn leven.

De tentoonstelling Jan Cox. Profiel van een kunstenaarschap is geen retrospectieve maar een eerste stap. Want zoals Adriaan Raemdonck zegt: "Er zit nog werk van Cox in Amerikaanse privécollecties, werk dat we niet kennen en dat opgespoord moet worden." Maar daarvoor moet Jan Cox eerst weer aan de vergetelheid onttrokken worden.

Jan Cox opent op 15 maart en loopt tot 15 juni in Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Antwerpen. www.kmska.be. In Encore verschijnt volgende woensdag een recensie. De film Jan Cox, A Painter's Odyssey wordt op 24 maart uitgezonden op Canvas. De film is digitaal geremasterd op dvd uitgebracht (CinéTé). De lijvige catalogus kost 45 euro

In Cox' schilderijen duiken thema's als onvrijheid, gruwel, oorlog en lijden geregeld op

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234