Zaterdag 15/08/2020

Schijn-processen

Wie nu de aktes leest van de twee processen die gevoerd werden tegen Jeanne d'Arc - een om haar tot de brandstapel te veroordelen en een om haar te rehabiliteren - komt allerlei begrippen tegen die uit een verre, duistere tijd stammen: 'relapse', 'ketterse', 'aanroepster van kwade geesten', 'geloofsafvallige'. Het is nauwelijks voorstelbaar dat nog geen zestig jaar geleden zulke woorden nog in het godsdienstonderricht gebruikt werden (en nu ongetwijfeld nog in het Vaticaan, en mutatis mutandis bij fundamentalisten van allerlei aard). Anderzijds werd Jeanne 'De Maagd' later heilig verklaard, wat voor de veerkracht van de katholieke kerk pleit. Jordi Savall heeft rond Jeanne weer een mooi cd-boek gemaakt, dat haar onwaarschijnlijke geschiedenis muzikaal illustreert. Niemand zal het hem kwalijk nemen dat hij voor een groot gedeelte de muziek heeft gerecycleerd die hij twintig jaar gelden voor twee films van Jacques Rivette arrangeerde. Wie de prachtig-sobere films (Jeanne la Pucelle - Les batailles en Les prisons) niet heeft gezien, zal het niet eens merken. Op de cd's wordt de muziek tussen gesproken teksten van een verteller en van Jeanne zelf geplaatst: voornamelijk citaten uit de processen.

Al even ver van ons verwijderd lijken een aantal termen uit de twintigste eeuw. "Verjaardag van de Oktoberrevolutie" bijvoorbeeld. Nochtans was dat voor miljoenen mensen in de Sovjet-Unie (nog zo'n woord; wie weet nog wat een 'sovjet' was?) jarenlang een belangrijke feestdag. Vanaf 1933, toen de nieuwe lijn van Stalin definitief toesloeg, was de voornaamste gebeurtenis ervan de eindeloze militaire parade met de versteende functionarissen op het mausoleum van Lenin aan het Rode Plein. Tevoren waren de kunstwerken die elk jaar werden geproduceerd nagenoeg even belangrijk. Een jaar voordien schreef Miaskovski bijvoorbeeld een symfonie voor de vijftiende verjaardag. En Sjostakovitsj had zelfs een hele opera moeten maken, maar die raakte nooit verder dan de proloog. Tamelijk begrijpelijk, want het stuk (Orango) ging over de lotgevallen van een kruising tussen mens en aap, die door een zotte (kapitalistische!) wetenschapper met zijn eigen zaad was aangemaakt. Niet meteen een onderwerp dat bij vadertje Stalin in de smaak viel (we kennen de schijnprocessen die later voor veel mindere vergrijpen plaatsvonden).

Iedereen dacht dat die proloog ook verloren was maar enige tijd terug werden de pianoschetsen ervan teruggevonden, georkestreerd en uitgegeven. Nu heeft Esa-Pekka Salonen ze in Los Angeles opgevoerd (in een voorzichtige visualisering van Peter Sellars) en op cd opgenomen. De altijd enthousiaste Sellars noemt het werk "een amalgaam van pure dramatische shock, scherpe politieke kritiek, populaire massacultuur, wilde karakterstukken, sexy balletepisodes, oprechte sociale protestmuziek en een onversneden operapandemonium". Misschien licht overdreven maar toch maar een beetje. De contrasten zijn inderdaad immens en de inventiviteit van Sjostakovitsj is ongebroken. Je kunt je niet voorstellen dat hij dit nog enkele bedrijven zou volgehouden hebben. Maar je weet dat hij het kon. Niet alleen als men het hem had toegelaten, ook als men hem ervoor verketterde.

Jeanne d'Arc - Batailles & prisons door Jordi Savall bij Alia Vox.

Orango (en de vierde symfonie) van Sjostakovitsj door Esa-Pekka Salonen bij Deutsche Grammophon.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234