Dinsdag 19/01/2021

Schichten van inzichten

TWINTIG GENIALE DENKERS. Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje over een befaamde filosoof. Maar wat kunnen we anno 2016 nog opsteken van die 'denker van de week'? Vandaag: Freddy Mortier over Hegel

Er zijn gevallen, schreef Thomas Mann, waar je echt alles wat er tegen in te brengen valt, moet toegeven, maar er aan het eind toch iets overweldigends overblijft.

Die uitspraak had over Hegel kunnen gaan - een gigant-denker, maar dan één die zich vaak beweegt aan de verkeerde kant van de scheidslijn tussen Tiefsinn en Unsinn. Maar scheur alle abracadabra uit zijn werk, en je houdt toch nog iets overweldigends over.

Hegels grondgedachte is dat alles dynamisch is en zich ontwikkelt volgens een 'dialectiek' die het geheel samenhoudt. Spanningen, tegenstellingen en contradicties bepalen de gang van zaken. Storingen zijn interessanter dan evenwichten. Het komt erop aan de voor een spel relevante tegenstellingen te vatten en na te gaan hoe die de dynamiek van het geheel bepalen. Filosofie geeft die dialectische beweging weer in mensentaal. Die taal blijkt een behoorlijk weerbarstig dialect te zijn.

Voor je Hegel begrijpt, is het zwoegen. Wat win je erbij? Rechtstreekse toegang tot wellicht de meest invloedrijke filosoof uit de 19de en 20ste eeuw. Hoe doe je dat best? Door eerst een verhelderende inleiding te lezen, en die is meestal in het Engels geschreven (Singer, Taylor, Wood, Beiser). De filosofische chic vraagt dat je die als 'reductionistisch' beschouwt, maar je wint wel aan inzicht wat je verliest aan zogenaamde diepgang.

Probeer dan Hegel te 'vertalen'. Als hij schrijft dat de zoon in contradictie is met de vader of dat de bloem de weerlegging is van de knop, moet je er niet meteen van uitgaan dat hij nonsens aan het verzinnen is. Soms is dat wel zo, zoals in deze voorbeelden, maar vaak niet.

Als het gaat over menselijke in plaats van natuurlijke verschijnselen, is zijn invalshoek gewoonlijk zinvol. Wat je dan krijgt, zijn bliksemschichten van diepe inzichten. Zo probeerde Hegel de dynamiek van zijn bewogen revolutietijd te vatten. De eerste Franse Republiek, bijvoorbeeld, met haar nadruk op de ene ondeelbare staat, moest wel leiden tot terreur en vernietiging van de vrijheid. Die republiek berustte immers op een conceptuele fout: mensen zijn niet alleen staatsburger, ze zijn ook ondernemer, grondbezitter, arbeider - leden van groepen met uiteenlopende belangen. Die reële tegenstellingen negeren in naam van een abstracte opvatting van vrijheid, loopt uit op uiteindelijk onhoudbaar geweld.

Het daaropvolgende politieke regime huldigt een meer realistische opvatting van politieke vrijheid, één die de realiteit van economische tegenstellingen erkent.

Maatschappijen leren dus volgens Hegel uit hun experimenten. Zij doen de ervaring op van de onaangepastheid van hun projecten aan de werkelijkheid en sturen die bij in de richting van anders en vaak beter. Niet dat de verzoening van de tegenstellingen gegarandeerd is. Zo dacht Hegel dat er een onophefbare contradictie zou blijven bestaan tussen de terechte claims van armen en de even gegronde principes van de moderne economie.

Ik ben zelf een hegeliaan, in die zin dat ik ervan uitga dat alles zowel een stukje waarheid als een beperking in zich draagt, en de waarheid in het overkoepelende geheel ligt. Wil je maatschappijen begrijpen, ga er dan van uit dat de centrale tegenstellingen rond macht draaien. Kijk waar de meester zich situeert, en waar de verdrukte, en hoe die twee elkaar bepalen.

Er is niet zoiets als het grote gelijk van het verlichte Westen tegenover de dwaling van de moslimfundamentalisten: zonder het imperialisme van de ene zijde, is de fundamentalistische razernij van de andere zijde ondenkbaar. Er zit een stukje waarheid in die razernij en een stukje vals perspectief in onze liberale superioriteit.

Pas als je dat inziet, kun je problemen misschien beginnen oplossen, als ze al oplosbaar zijn.

Volgende week: Anna Luyten over Immanuel Kant

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234