Dinsdag 21/01/2020

Schalkse ruiter, strijder voor waarheid

Beeld UNKNOWN

Frank Schlömer, tot zijn pensioen buitenlandredacteur van De Morgen, bij de dood van Vaclav Havel, 'oude maat in woelige tijden'.

Mijn zondag werd gisteren behoorlijk verstoord door het plotse bericht van het overlijden van Vaclav Havel, een oude maat uit woelige tijden. Natuurlijk wist ik dat hij al lang ziek was, dat hij sinds zijn jarenlange verblijven in communistische gevangenissen aan chronische aandoeningen aan de luchtwegen leed, dat hij in 1996 voor longkanker was geopereerd, dat hij twee jaar later een hartaanval overleefde en dat hij de jongste tijd weer met zijn gezondheid sukkelde. Toch kwam dit rotbericht nog aan als een harde klap.

Ik heb Vaclav Havel leren kennen in november 1989, toen ik in Praag was om voor De Morgen verslag uit te brengen over de Fluwelen Revolutie, die onder zijn leiding stond, het stalinistische regime op zijn grondvesten deed daveren en het tegen het einde van diezelfde maand op de knieën kreeg.

Ik was daar met mijn betreurde fotograaf Patrick De Spiegelaere, die er zijn beroemde foto maakte van het ruiterstandbeeld van koning Wenceslas en die er ook Vaclav Havel vastlegde op wat toen nog zwart-wit pellicule was. Patrick had er echt een handje van weg om iets meer gedaan te krijgen dan anderen en zo kwam het dat we wel eens een pint konden pakken met de opperdissident Havel.

Overdag trokken we in het opstandige Praag van de ene protestmanifestatie naar de andere en 's avonds gingen we elke keer naar de persconferentie van Havel, in het theater in het winkelgalerijtje achter de bekende Reduta-Jazzclub. Steevast werd onze avontuurlijke dag bekroond met die ontmoeting met een van de meest minzame en bescheiden mannen die ik ooit heb leren kennen.

Lak aan conventies

We waren aangekomen kort nadat de Tsjechoslowaakse politie protesterende studenten had vermoord in het overdekte steegje in de Narodni Trida-straat. Een beetje verder dan de moordplek ligt het statige Nationale Theater, waar die avond acteurs en toeschouwers zo gestoord werden door het lawaai buiten dat ze de voorstelling verlieten en solidair met de studenten de straat op gingen. Een stukje verder de andere kant op ligt Reduta, waar Havel elke avond de pers te woord stond en waar ik ook andere regimecritici leerde kennen.

Ik denk aan de vorige maand overleden dichter en legende uit de Tsjechische undergroundmuziek, Ivan Martin Jirous, die in de jaren 1960 de gevangenis in vloog omdat hij de popgroep The Plastic People of the Universe had opgericht. Ik denk aan de priester Vaclav Maly, aan de journalist Petr Uhl, die jarenlang als dissident in de gevangenis zat en een eeuwigheid beroepsverbod kreeg opgelegd.

Ik denk aan Jiri Dienstbier, die vlak na het succes van de Fluwelen Revolutie de eerste niet-communistische minister van Buitenlandse Zaken van het nieuwe land werd en ik denk uiteraard aan Vaclav Havel zelf.

Ik zie hem nog staan op het volgepropte Wenceslasplein toen hij van op het balkon van uitgeverij Melantrich een van zijn toespraken hield en de massa haast tot uitzinnigheid bracht door plots de legendarische leider van de Praagse Lente '68, Alexandr Dubcek, naast zich te roepen.

Als er die avond een persconferentie heeft plaats gehad - ik weet dat nog steeds niet zeker - dan heb ik ze in elk geval gemist: ik geraakte door de geestdriftige massa gewoon niet tot bij Reduta.

Na het revolutionaire Praag heb ik Vaclav Havel nog af en toe ontmoet. Tijdens bezoeken van Belgische ministers aan zijn land en de laatste keer een paar jaar geleden toen hij een lezing over Europa in Antwerpen kwam houden.

Europa, de toenadering tot en integratie in het oude continent, was een van Havels hoofddoelen in de politiek. Datzelfde Europa waar Vaclav Havels opvolger, de huidige president Vaclav Klaus, hoegenaamd niets van moet weten. Havel heeft er zich even rot aan geërgerd als aan het uiteenvallen van zijn land Tsjecho-Slowakije in 1993.

Toen ik gisteren zijn geteisterde gelaat op de websites zag schrok ik, maar moest ik toch meteen weer denken aan die guitige oogjes en de kenmerkende glimlach van een schalkse ruiter, die het via vreedzaam verzet van dissident en bajesklant tot staatshoofd bracht en die ik de eer had te mogen kennen.

De man die het gezag uitdaagde en daar een hoge prijs voor betaalde, maar ook de man die lak had aan conventies en wildebrassen als Lou Reed en Mick Jagger in het heiligdom van de Praagse Burcht uitnodigde. De man die in 2003 op het binnenplein van die burcht in het geniep een toertje maakte met de Rolls-Royce van de Britse koningin Elizabeth II, toen ze al lang sliep.

Zijn boeken heb ik natuurlijk allemaal, clandestiene uitgaven van Charta '77 koester ik als een kleinood, de speldjes van Havel en Obcanske Forum ('Burgerforum') die de Pragenaars toen droegen heb ik ook nog thuis en de affiche 'Havel na hrad' heeft lang naast mij op de redactie gehangen.

Naïeve dromer

'Havel naar de Burcht' was dé slogan van de demonstranten en op 29 november 1989 zat hij daar ook. De burcht boven op de heuvel naast de oever van de Moldau was altijd de zetel van de politieke heersers. Boven op het dak wappert de vlag met de leuze van reformator Jan Hus: 'Pravda vitevzi - De waarheid overwint'. Ook de communistische machthebbers hebben deze leuze ge- en misbruikt, Vaclav Havel heeft ze haar waardigheid teruggegeven.

Dat is wat Vaclav Havel wilde, dat zijn volk en zijn land in waarheid konden leven en dat is wat geen enkele Tsjech en Slowaak ooit zal vergeten. Over zichzelf heeft hij ooit geschreven dat hij kennelijk een "naïeve dromer" is, "die graag wil verbinden wat zich niet laat verbinden, namelijk politiek met moraal". Hijzelf is daar door zijn levenslange moedige houding helemaal in geslaagd.

Tsjechië verliest het geweten van zijn natie, een strijder voor waarheid en mensenrechten, een activist tegen leugen en onderdrukking. Ik misgun de arbeidersleider uit Gdansk Lech Walesa en de Sovjethervormer Mikhail Gorbatsjov hun prijs helemaal niet, maar ik kan tot op vandaag niet begrijpen dat Vaclav Havel nooit de Nobelprijs voor de Vrede heeft gekregen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234