Woensdag 27/01/2021

'Schaamte is te gevaarlijk'

'Met mijn ogen gaat het inmiddels heel wat beter,' lacht Dorothy Allison als ik haar autobiografie-in-één-zin voorleg: 'Een loensende lesbische uit de laagste klasse, verslaafd aan geweld, taal en hoop.' Net als haar pakkende debuut Bastaard uit Carolina is haar tweede roman, Holbewoonster, gesitueerd in het arme, gewelddadige zuiden van haar jeugd, maar haar taal is kalmer geworden. 'Omdat ik zoveel vrienden verloren heb, schrijf ik nu met meer medelijden.'

Ik ben verslaafd aan taal omdat ik uit het zuiden van de Verenigde Staten kom," legt Dorothy Allison uit. "Wij houden van het vertellen van verhalen. We vertellen graag leugens, en dat is al een hele stap op weg naar het schrijven van literatuur. Wat het geweld betreft: ik ben deels Engels, deels Schots en deels Iers. Ik ben dus altijd in oorlog met mezelf. Nee, serieus, ik ben Amerikaanse, en Amerika is gewelddadig. Ik groeide op in een arm, gewelddadig gezin. Een deel van het geweld kwam voort uit zelfverdediging: je reageert tegen de wereld die je brutaal behandelt. Een ander deel was dan weer zelfvernietigend, uitgelokt door de alcohol. Mijn ooms konden heel lief zijn, maar waarschijnlijk doordat ze onophoudelijk in een gewelddadig milieu woonden, waren ze meestal zelf ook gewelddadig. Ze waren ervan overtuigd absolute rechten op hun vrouw en kinderen te hebben. Wanneer iemand tegen hen in opstand kwam, ontploften ze gewoon. Het is moeilijk te snappen hoe je van zulke mannen kunt houden, maar zo zit een mens in elkaar: ik hield heel veel van hen.

"Mijn stiefvader was een ander verhaal. Hij was een gebroken, monsterlijke man. Hij heeft nooit enige verantwoordelijkheid op zich genomen voor zijn daden. Nog steeds ontkent hij dat hij ons mishandeld heeft. Hij had altijd wel een reden, ook toen we in het ziekenhuis belandden. Hij strafte ons gewoon voor onze kwaadaardigheid, zei hij. Wat kon hij anders doen?

"Wat kon hij anders doen," herhaalt Allison zacht maar verbitterd, "met een meisje van vijf en een vrouw die maar half zo groot was als hij?"

In haar debuutroman, Bastaard uit Carolina, verwerkte Allison haar gewelddadige kindertijd tot een pakkend verhaal dat wellicht nog het best samengevat kan worden met een wrange grap: 'Wat is een maagd uit South Carolina? Een kind van tien dat heel hard kan rennen.' Allison kon dat niet. Vanaf haar vijfde werd ze regelmatig door haar stiefvader verkracht.

Ook haar tweede roman, Holbewoonster, bevat heel wat autobiografische bouwstenen. De twee hoofdpersonages, Delia en haar dochter Cissy, kunnen beschouwd worden als afleidingen van Allison zelf.

"Ik begon het boek aanvankelijk als twee verschillende romans. Enerzijds was er Cissy, een jong meisje met twee zussen die alle reden hadden om haar te haten. Cissy is waarschijnlijk lesbisch, ook al kent ze dat woord niet. Ze begrijpt haar eigen seksualiteit niet en zal het verleden en haar familie achter zich moeten laten om een eigen identiteit op te bouwen. In een ander boek schreef ik over Delia, een vrouw die er met een rockgroep op uit trekt en na verloop van tijd beseft dat ze een verkeerde stap gezet heeft. Dat was een heel tragisch verhaal. Ik dacht dat Delia zelfmoord zou plegen. Ze leek gedoemd, maar wou zichzelf niet doden. Ik creëerde het personage, waarna het zich omdraaide en tegen me zei: 'Ik wil naar huis.' Toen besefte ik dat zij Cissy's moeder moest zijn en dat ik één boek aan het schrijven was."

Het belangrijkste thema Holbewoonster is de dubbele rol die familie en vrienden kunnen spelen. Wanneer Delia, na jaren met rockster Randall in Californië geleefd te hebben, terugkeert naar het rurale, doodarme, maar vooral ook aartsconservatieve Georgia, realiseert ze zich pas wat een goede vriendin kan betekenen. Cissy daarentegen gaat zwaar gebukt onder de familiale last. Wanneer ze kennismaakt met de vrijgevochten Jean, is ze dolgelukkig dat ze voor een keertje niet "de dochter van Delia" hoeft te zijn.

Allison: "Voor Cissy is Delia beroemd en berucht. Beroemd omdat ze in een rockgroep speelde. Berucht omdat ze haar andere dochters achterliet voor Randall. Haar identiteit wordt daar totaal door bepaald. Jean laat haar zien dat ze een eigen persoonlijkheid moet uitbouwen, en in Cayro, Georgia kan dat niet. Vandaar Cissy's liefde voor de grotten.

"Delia daarentegen bouwt haar leven op rond haar kinderen. Traditioneel denken we over vrouwen in termen van goed en kwaad. Delia is een slechte vrouw geworden door weg te lopen. Volgens mij had ze geen keuze en kunnen we hier niet spreken over goed of slecht. Delia denkt dat ze slecht is en probeert zichzelf te veranderen in een soort goede vrouw. Ze gelooft dat ze zich daartoe volledig moet afsluiten van de wereld. De titel van het boek, Holbewoner, is een spel met de personages van Delia en Cissy. Het is Delia die zichzelf in een grot opgesloten heeft, omdat ze geen echte relatie meer denkt te kunnen hebben. Alleen Rosemary en M.T., haar hartsvriendinnen, mogen dichterbij komen. Maar zij zijn vrouwen en daardoor ongevaarlijk."

Ook stilistisch is dit een merkwaardige roman. Allison schrijft over extreme toestanden, maar ze doet dat in een kalme, afgemeten stijl. "Ik heb ook wel eens extreem geschreven over extreme zaken, maar dat was vroeger. Mijn manier van denken is intussen veranderd. Misschien heeft dat te maken met het feit dat ik een zoontje van zes heb. Misschien ook wel met mijn leeftijd. De figuur van Clint, de gewelddadige eerste man van Delia, die in het boek aan kanker sterft, zou ik twintig jaar geleden veel ruwer en meedogenlozer geschetst hebben. Omdat ik inmiddels zoveel vrienden verloren heb, aan aids en kanker, begrijp ik beter wat sterven is, en schrijf ik met meer medelijden in mijn pen."

In het dankwoord van Holbewoonster schrijft Allison dat ze te oud geworden is om zich op glad ijs te begeven. Heeft de leeftijd niet alleen haar meedogenloosheid, maar ook haar activisme aangetast? "Fysiek kan ik niet meer wat ik vroeger kon. Ik heb artritis. Maar emotioneel kan ik het me gewoon niet veroorloven om voorzichtig te zijn. Ik groeide op in een beruchte familie. Iedereen kende ons. Mijn ooms zaten allemaal ooit wel eens in de gevangenis. En ik groeide op om net zo berucht te worden: als lesbische, als schrijfster. Om me te verzetten tegen mijn verleden moest ik leren me niet te schamen. En als je je niet wilt schamen moet je trots zijn. Daarom kan ik niet liegen over mezelf. Ik kan niet voorzichtig zijn over mijn incestverleden en de andere bijtende details van mijn leven. Eigenlijk zou ik over die dingen liever zwijgen, maar ik weet dat zodra ik mijn geschiedenis begin te verbergen en begin te liegen, ik me ook zal beginnen te schamen. En dat kan ik niet - het is te gevaarlijk. Verkrachte meisjes plegen later vaak zelfmoord. Te veel afgeranselde kinderen worden kwetsbaar. Ik wil niet kwetsbaar zijn, wat zoveel wil zeggen als dat ik sterk moet zijn.

"Het is ook een heel politieke stellingname. De mensen willen meestal gewoon niet weten wat voor smerigs er allemaal buiten hun gezichtsveld gebeurt. Het is schrijnend te weten dat een kind misbruikt is. Daarom weten we het liever niet. Maar als we willen dat er ooit iets aan gedaan wordt, dan moeten we het weten. Als alle mensen die in hun kindertijd misbruikt zijn met hun verhaal naar buiten zouden komen, kon er iets tegen gedaan worden. En dat is wat er ook meer en meer gebeurt."

Allison is er dus van overtuigd dat literatuur iets wezenlijks te betekenen heeft in de samenleving. Het is daar dat we, na de taal en het geweld, ook de hoop aantreffen: "Mijn zussen zijn over de veertig en hebben kinderen die stilaan in hun jeugd raken. Zij zijn jaloers op die kinderen, omdat zij in een wereld leven die hen veel meer kansen biedt dan die waar zij in moesten opgroeien. Ik denk dat dat vooral te danken is aan de literatuur. De politiek geeft vorm aan de literatuur en de literatuur maakt de wereld. Mijn ideeën veranderen veel ingrijpender wanneer ik een boek lees en iets voel, dan wanneer ik een politieke slogan hoor.

"Het waren mensen met dezelfde ervaringen als ik die me literair het meest beïnvloed hebben. Meestal kwamen ze ook uit het zuiden en waren het ook vrouwen, maar niet altijd. Het motto van Bastaard uit Carolina is van James Baldwin: 'De mensen boeten voor hun daden, en vooral voor wat ze door eigen doen en laten zijn geworden. De boete is simpel: het leven dat ze leiden.' Het is opmerkelijk dat ik zo van Baldwin hou. Ik ben immers arm, blank uitschot, afkomstig uit het diep racistische zuiden, en toch heb ik me altijd het meest verbonden gevoeld met schrijvers die zwart waren of homo: Toni Morrison, Alice Walker, Flannery O'Connor en Carson McCullers, mensen die verschrikkelijke verhalen vertellen.

"De Verenigde Staten hebben tegenwoordig veel minder vooroordelen tegenover de armen, zij gaan er menselijker mee om. Toen ik klein was, kon je als arme gewoon nergens heen voor hulp. Mijn moeder kon nergens gaan vertellen dat mijn stiefvader ons sloeg. Ik kon nergens kwijt dat ik door hem verkracht werd. Zelfs de kerk wou het niet horen. Nu zijn er wetten en opvangmogelijkheden. Er is dus veel veranderd, en dat komt volgens mij doordat de mensen zich stilaan konden voorstellen dat verandering mogelijk was. En het is deze verbeelding die uit boeken komt."

En voor wie dacht dat de Verenigde Staten toch vooral een beeld- en geen leescultuur hebben, heeft ze nog dit te zeggen: "Waar denk je dat tv en film hun inspiratie vandaan halen? Ze stelen die van de schrijvers. Als de tv-makers geen boeken hadden om te verfilmen, zouden ze de hele tijd cartoons moeten uitzenden!"

Dorothy Allison (vertaald door Marianne Verhaart), Holbewoonster, Atlas, Amsterdam, 447 p., 995 frank. Van Bastaard uit Carolina verscheen bij Atlas onlangs een goedkope herdruk (600 frank).

'We vertellen graag leugens, en dat is al een hele stap op weg naar het schrijven van literatuur'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234