Vrijdag 24/09/2021

Sarkozy moet zich verontschuldigen

De Fransen vrezen voor de doos van Pandora als ze hun Afrikapolitiek kritisch bekijken

Jan Goossens over de Franse rol in de Rwandese genocide

Jan Goossens is artistiek leider van de KVS en opiniemaker van deze krant.

In de Rwandese hoofdstad Kigali zijn de sporen van de diplomatieke breuk tussen Rwanda en Frankrijk zeer zichtbaar. Wie vanuit Hotel des Mille Collines - bekend van Hotel Rwanda - afdaalt naar de stad, passeert het imposante pand van het desolate Centre Culturel Français. Al ruim twee jaar gebeurt daar volstrekt niks meer. Dat het CCF de beste theaterzaal van Kigali had, is jammer voor de lokale artiesten, maar doet niet terzake. Als de politieke tenoren schaak spelen, worden de culturele pionnen snel van het bord gestoten

Nu is er het 500 pagina's dikke, explosieve Rwandese rapport-Mucyo, genoemd naar de voormalige minister van Justitie, waarin zeven experts de Franse rol in de genocide van 1994 blootleggen. De commissie werkte achttien maanden, hoorde honderden nationale en internationale getuigen en spaart man noch paard.

Ja, er is volgens Mucyo en co. sprake van Franse betrokkenheid. Meer nog, ze zou veel verder gaan dan tot nu aangenomen. De Fransen zouden de extremisten rond Hutupresident Habyarimana niet alleen strategische inlichtingen hebben bezorgd, onder meer bij het oplijsten van te elimineren Tutsi en gematigde Hutu, en hebben meegewerkt aan de opleiding van Interahamwemilities. Pijnlijk wordt het wanneer de commissie beweert dat sommige Franse militairen actief deelnamen aan moordpartijen en verkrachtingen. En dat Opération Turquoise van juni tot augustus '94, volgens de Fransen een humanitaire operatie om mensenlevens te redden, de 'génocidaires' een hand boven het hoofd hield toen de RPF-overwinning een feit was en hen een veilige corridor bood om te ontsnappen naar Oost-Congo. Daar zouden de Fransen hebben geprobeerd om de Interahamwe te herbewapenen. Als klap op de vuurpijl vraagt de commissie aan de Rwandese autoriteiten om tegen dertien Franse politici en twintig militairen zaken aan te spannen bij de bevoegde internationale instanties. Onder hen François Mitterand en de toenmalige regeringsleden Balladur, Juppé en De Villepin.

Kunnen we deze conclusies over de hele lijn aanvaarden? Allicht niet. Daarvoor speelt het rapport te duidelijk een rol in de politieke vendetta tussen beide landen. Kagame bestelde het rapport meteen nadat de Franse rechter Bruguière hem en negen medestanders beschuldigde van het neerhalen van het vliegtuig van Habyarimana, het startschot voor de genocide. Kagame benoemde alle commissieleden, die allicht wisten wat de president verwachtte. Wie Rwanda bezocht, weet dat er zich in het openbare leven en debat een 'pensée unique' heeft gevormd die niet bevorderlijk is voor tegensprekelijke meningen. Ook de manier waarop de genocide soms voor politieke doeleinden wordt gebruikt, is bedenkelijk. Ten slotte mag het noodzakelijke debat over de verantwoordelijkheid van de Fransen de aandacht evenmin afleiden van wat Kagame en de RPF mogelijk zelf op hun kerfstok hebben. Het lijdt weinig twijfel dat ook zij enige boter op het hoofd hebben, zeker in Oost-Congo, waar het uitschakelen van de gevluchte Interahamwe een excuus werd voor verregaande brutaliteiten.

Maar oorlogsmisdaden zijn nog geen genocide en alle verantwoordelijkheden voor een genocide blootleggen is het minste wat je achteraf kunt doen. De commissie-Mucyo schijnt allerminst over één nacht ijs gegaan te zijn: alle conclusies zijn onderbouwd. Bovendien stemmen zij grotendeels overeen met wat journalistieke en academische bronnen al lang beweren.

Wat dan ook echt choqueert, meer dan het rapport zelf, is de officiële reactie van de Fransen. Die was dubbel: de commissie heeft geen legitimiteit en de conclusies zijn nonsens. In 1998 kwam een Franse parlementaire onderzoekscommissie al tot dezelfde cynische bevindingen: er viel Frankrijk niks te verwijten. Tien jaar later is er niks veranderd en toont een van de machtigste Europese landen nog altijd geen bereidheid om in de spiegel te kijken.

In die weigering speelt allicht mee dat de Fransen vrezen voor de doos van Pandora wanneer ze hun Afrikapolitiek kritisch bekijken: er is niet alleen Rwanda, er is ook Gabon, waar Franse oliebelangen dictator Omar Bongo al ruim veertig jaar aan de macht houden. Om te zwijgen over de smerige burgeroorlog in Congo-Brazzaville waarin Frankrijk de uiterst bedenkelijke Sassou op de troon zette. Alweer in ruil voor toegang tot de olievetpotten.

Als je die realiteit legt naast de Dakar-toespraak van president Sarkozy tijdens zijn eerste Afrikareis in 2007, keert je maag. Volgens Sarko moest Afrika maar kijken naar de Europese 'good practices' op zowat alle terreinen om tot een 'renaissance' te komen. Tja.

Niemand zal ontkennen dat Afrika die renaissance hard nodig heeft. Eén voorwaarde is dat komaf wordt gemaakt met een trieste spiraal van straffeloosheid waarin dictators, vaak voormalige verzetshelden, jarenlang misdaden plegen en ermee wegkomen. Daarom zijn de inbeschuldigingstellingen van Charles Taylor en Omar El-Bechir en de aanhouding van Jean-Pierre Bemba belangrijke signalen. Dat amnestie voor Mugabe in Zimbabwe de 'pay-off' lijkt voor een deal met Tsvangirai, is een veel minder goeie zaak.

De verantwoordelijkheid voor wat er tot vandaag misloopt in Afrika, ligt verre van alleen op dat Afrikaanse continent. Zolang Europa zijn handen in onschuld wast en voor zijn eigen leiders en beslissingen andere maten en gewichten hanteert dan degene die in Den Haag voor Bemba en co. gelden, zolang zal die renaissance uitblijven.

Guy Verhofstadt zette in 2000 een belangrijke stap toen hij in Kigali Belgische excuses aanbood voor de terugtrekking van alle troepen na de moord op de tien para's. Excuses zijn het allereerste - en allerminste - wat van Sarkozy mag worden verwacht. Anders kunnen we niet anders dan de grote Kameroense filosoof Achille Mbembe gelijk geven toen die Frankrijk en Europa onlangs het volgende ter overdenking meegaf: "Het Franse beleid in Afrika is tot op vandaag desastreus. Het beste wat de Afrikanen kunnen hopen, is dat Frankrijk al zijn 'engagementen' op het continent met onmiddellijke ingang stopzet."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234