Vrijdag 26/04/2019

Samenzweringstheorieën zijn 'in' en niet zo makkelijk uit te roeien

Beeld thinkstock

De aarde is plat. Vaccins leiden tot autisme. Farmaceutische bedrijven houden de oplossing voor kanker achter. De overheid vergiftigt ons met chemtrails en fluor in het kraantjeswater. De maanlanding is fake. Barack Obama is in het geniep een radicale moslim. De lijst van samenzweringstheorieën die vandaag de ronde doen, is eindeloos. Maar hoe komt het dat zulke ideeën steeds meer aan populariteit winnen?

Eerder deze week raakte bekend dat ook basketballegende Shaquille O'Neal een 'flat earther' is en dus gelooft dat de aarde plat is. Dat verkondigde hij vorige maand in een van zijn podcasts. "Ik rijd voortdurend van Florida naar Californië en voor mij is ze plat," zei O'Neal, "ik ga niet op en neer in een hoek van 360 graden."

Het huidige politieke klimaat, waarin ook de Amerikaanse president niet vies is van het verspreiden van onwaarheden, draagt bij tot een algemeen gevoel van paranoia en wantrouwen. Het tijdperk waarin we leven werd niet voor niets het 'Post-truth'-tijdperk gedoopt, waarin ojectieve feiten minder van tel lijken te zijn dan emoties of opinies.

De explosie van alternatieve 'nieuwskanalen' op het internet en de mate waarin die berichten worden gedeeld op sociale media, doet althans vermoeden dat een erg grote groep mensen zaken die we al jaren als een evidentie beschouwen, plots in twijfel trekken.

Een meme van een 'flat earther' die niet gelooft dat de aarde rond is. Beeld kos

Wat maakt samenzweringstheorieën dan zo aantrekkelijk?

"We leven nu in een nichewereld, waarin het voor mensen makkelijker wordt om hun eigen realiteit vorm te geven: een wereld zoals zij willen dat hij is," zegt de Britse socioloog Robert Bartholomew, die ervan overtuigd is dat sociale media de 'samenzweringscultuur' alleen maar verergerd hebben: via het internet kunnen de wildste ideeën nu immers "aan lichtsnelheid" worden doorgegeven.

"Eigenlijk zijn samenzweringstheorieën een manier om zin te geven aan de wereld op een moment dat die niet echt steek lijkt te houden," zegt dr. Mike Wood, docent psychologie en expert in de online-technieken van samenzweringstheoretici. Slachtoffers van sociale uitsluiting lijken ook meer geneigd te zijn om de theorieën aan te hangen: vervreemding en een gebrek aan controle spelen een grote rol. "Als de wereld een erg willekeurige en gevaarlijke plaats lijkt waar de dingen niet echt steek houden en je niet echt kan controleren wat er gebeurt, zijn samenzweringstheorieën het sterkst," zegt hij. "Ze beweren dat de dingen die gebeuren in feite wel controleerbaar zijn."

Een foto van een website tegen vaccinaties. Beeld kos

Hoe ontstaan samenzweringstheorieën?

Dr. Robert Brotherton, psycholoog en wetenschapsjournalist, legt in zijn boek 'Why we believe in conspiracy theories' uit hoe samenzweringstheorieën ontstaan.

Als er iets groots gebeurt, dan nemen we automatisch aan dat dit door iets werd veroorzaakt. Sommige mensen kunnen het aanvaarden wanneer dit niet het geval is, maar anderen gaan op zoek naar alternatieve verklaringen, legt Brotherton uit. Daarnaast hebben mensen ook de neiging om patronen te zoeken, dus we wringen ons in alle bochten om losstaande feiten toch met elkaar te verbinden. Tot slot hebben we ook de neiging om alleen informatie te geloven die onze overtuigingen bevestigt en om te negeren wat er tegenin gaat. Zodra iemand gelooft in een samenzweringstheorie, heeft hij de neiging om alles verdacht te vinden.

De bekende Amerikaanse professor geschiedenis Richard Hofstadter wees erop dat dergelijke theorieën gebaseerd zijn op "overdrijving, verdachtmakingen en fantasie" die een gevaarlijke plot in een coherent verhaal gieten. De lijn tussen schijn en realiteit vervaagt: wat echt lijkt, is volgens de theorie vals en verbergt een complot tegen de mensheid. Eens de theorie haar aanhangers heeft, is ze moeilijk te ontkrachten, omdat alles wat er tegenin gaat, beschouwd wordt als leugens van het establishment, van de overheid, van farmaceutische bedrijven,...

Beeld kos

Hoe discussieer je met iemand die dergelijke ideeën aanhangt?

Volgens psychologe Sue Johnson heeft discussiëren weinig zin. In dergelijke situaties wint emotie het immers vaak van de rede, zegt ze. "Emotie kleurt de betekenis die we aan dingen geven, het kleurt de manier waarop we communiceren." Als je je eigen overtuiging verdedigt, dan kunnen feiten minder belangrijk worden dan het "winnen" van de discussie. "Je wilt geloven dat je de juiste keuze hebt gemaakt," zegt ze. "In erg stresserende situaties worden onze hersenen overspoeld met adrenaline en het stresshormoon cortisol: onze percepties worden zwart-wit en alle nuance verdwijnt."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.