Dinsdag 29/11/2022

Samen luid zwijgenin tijden van oorlog

Dirk Tuypens en Kris Cuppens. We kennen hen als Reggie en Willy, de 'Peppi en Kokki' van de TV 1-reeks Heterdaad. Zondagavond scheren ze voor de laatste keer in volle emotie over het scherm. Daarna gaan ze verder. Samen ook, want in het decor van de serie heeft zich een vriendschap, een ideologisch bondgenootschap, een stilzwijgende eenheid voltrokken. Zwijgen is hun magma, zwijgen is wat ze volgens Cuppens nog het beste doen bijeen. Voor het eerst laten ze zich ook samen interviewen, over gevoel, actie, extreem-links, Kosovo, en vooral over de magie van de ontmoeting en hun onmacht om die voor anderen te verwezenlijken.

Kris Cuppens, de gemotoriseerde 'homo' uit de tv-reeks, betrekt een verdieping in een oud herenhuis in Brussel. Op de plankenvloer staan bakken vol speelgoed, een kindertafeltje en twee ministoelen. Foto's van het dochtertje bezetten prominent de schouw. Op de blanke tafel ligt de beduimelde krant open op de middenpagina's. Kosovo. Kris leest de artikels niet, hij analyseert ze, duidt alinea's aan, doorstreept de zinnen met een groene fluo viltstift.

Vorig weekend kwamen Cuppens en zijn Heterdaad-maat Dirk Tuypens hardhandig in contact met de arm der wet, tijdens een vredesbetoging in de hoofdstad. Geslagen werden ze, uiteengedreven door een arrestatieteam van de Brusselse politie. Cuppens veroordeelt niet, maar trekt nonchalant zijn schouders op. Tuypens kijkt donker vanonder zijn zwarte wenkbrauwen, blijft spaarzaam met commentaar. Hij bekijkt de wereld niet, hij bespiedt hem. Cuppens en Tuypens hebben elkaar gevonden, als niemand hen tegenhoudt, voor het leven wellicht. Het duo springt dezer dagen op en over barricades. Cuppens kruipt door de omheining van Kleine Brogel op zoek naar verborgen kernwapens, Tuypens trekt in kleine theaterzalen van leer tegen de verantwoordelijken voor de genocide in Rwanda, en beiden hebben ze nu Kosovo ontdekt. Alleen onderschatten ze misschien dat hun gebeitelde televisiekoppen ook graag gerecupereerd worden. Door de PVDA bijvoorbeeld, in wiens kielzog ze vorige zaterdag tegen de oorlog schreeuwden.

Cuppens: "Dirk en ik hebben het daar natuurlijk uitvoerig over gehad. We zijn ook niet onnozel, hé. Ik heb geen zin in recuperatie. Ik ben gewoon een mens die zich ergert. Op tweeduizend kilometer van hier woedt een cynische oorlog en iedereen houdt zijn bek. Waar is de vredesbeweging tegen de raketten, waar is het standpunt van 'Nooit meer Oorlog', waar zijn de mensen tout court? Wat is de relevantie van de vraag of ik pro-Servisch zou zijn of anti-weet-ik-veel? Mag ik alstublieft naar buiten komen tegen de oorlog? Ik ben toch niet stom?"

Maar misschien wel een beetje naïef. Door achter bepaalde vaandels aan te lopen steun je wellicht andere belangen, zoals die van extreem-links.

Cuppens: "Dat is mijn actie ridiculiseren. Ik ben niet extreem-links, geen amadees, geen PVDA'er, maar wat ik wel goed vind is dat die mensen tenminste iets dóén, dat ze naar buiten komen."

Jullie komen op straat. Vloeit dat voort uit emotionaliteit, uit kwaadheid?

Cuppens: "Bij mij ontstond het vanuit die gevoelens, ja. Het was kwaadheid, pure emotie, maar dankzij Dirk ben ik dat beginnen onderbouwen, heb ik onderzocht wat de achterliggende redenen zijn voor wat ik instinctief aanvoelde. Wat ik nu rondom mij zie, doet mij denken aan wat ik las in Het geuzenboek van Louis Paul Boon. Voor het eerst werd daar met naam en toenaam genoemd wie slachtoffer was van de geschiedenis die zich boven de hoofden van de mensen afspeelde. Dat boek is actueler dan ooit.

"Het gaat bij mij niet over de Serviërs of de Kosovaren maar om mensen aan beide zijden, over Jan, Piet en Klaas die dit alles samen met hun kinderen moeten ondergaan. Mij raken de verhalen van de vluchtelingen maar ook de emotionele oproepen die mensen via Internet vanuit Belgrado doorseinen. Niemand is zo dom om Milosevic als de goede te zien, maar ik vind dat de Navo op een even afschuwelijke manier te werk gaat. Beide partijen maken zich immens schuldig aan misdaden tegen de mensheid.

"Wat me stoort aan deze oorlog is dat het niet om mensen gaat. Als men echt met mensen begaan zou zijn, zou men alles toch op een andere manier aanpakken?"

Jullie hebben elkaar kennelijk een beetje bevrucht. Hoe werden twee collega's vrienden en ook ideologische kameraden?

Tuypens: "Wij kenden elkaar al langer. We kwamen elkaar ooit tegen tijdens een studentenoefening aan het ritcs."

Cuppens: "Ik keek behoorlijk op naar Dirk omdat hij bij Compagnie De Koe zat, wat ik toen een enorm tof gezelschap vond. We hadden steeds vluchtige contacten, tot Heterdaad er kwam natuurlijk, waarin we intussen vier jaar spelen."

Tuypens: "In die vier jaar waren we in principe altijd samen, op de set. Dagen op een tv-set zijn, betekent oneindig veel en lang wachten. Ook dat gebeurde samen. Het spreekt dan ook voor zich dat we met elkaar over van alles en nog wat begonnen te babbelen."

Cuppens: "Wat ik heel belangrijk vind, is dat we samen heel lang kunnen zwijgen. Dat is weinig mensen gegeven, het gevoel hebben dat je de stilte niet moet opvullen, dat je onderwerpen móét aansnijden. Nee, er viel soms gewoon niets te zeggen en dan zaten we daar gewoon zwijgzaam bij elkaar.

"Daarna vonden we elkaar in discussies rond Heterdaad, waarbij we dezelfde standpunten vertolkten. Ik herinner me dat we een brief kregen van de productie waarin werd uitgelegd waarom er in Heterdaad geen migranten speelden. Nu, ik vond dat niet fair en zette me meteen aan een 'tegenbrief'. Toen ik dat vertelde aan Dirk zei hij: 'Tiens, ik ben ook net aan een brief begonnen.' We bleken op hetzelfde moment dezelfde opmerkingen te noteren. Dan voel je wel dat je samen iets hebt. We liggen nog steeds van dezelfde problemen wakker, maar dat betekent niet dat we dezelfde antwoorden vinden. Tussen ons heerst geen concurrentie over wie het gelijk aan zijn kant heeft. We voelen en vullen elkaar aan."

Vervolg op de volgende pagina

Vervolg van de vorige pagina

Jullie pakken de zaken ook anders aan. Dirk is boos en schrijft een boek (over Rwanda), Kris is boos en gaat op Kleine Brogel mee aan de slag tegen de kernraketten.

Tuypens: "Een emotionele reactie is normaal en menselijk, en gelukkig kennen we die emoties nog. Alleen, ik vind een ruimere analyse even belangrijk."

Hoe gaan jullie om met de crisis in de Balkan?

Cuppens: "Na zondag, bij de allerlaatste Heterdaad, zullen we hopelijk bekende Vlaming af zijn en ons weer kunnen bezighouden met wat we moeten doen. Ik probeer mijn acties te voeren binnen het systeem. Ik zeg niet: ik pleeg verzet, want dat klinkt te destructief. Ik probeer de discussie gewoon uit te leggen, of dat nu op de set van Thuis is, van Heterdaad, op een theaterpodium of desnoods op straat, als ik maar bezig ben. Dirk en ik gaan ons binnenkort ook samen verzetten tegen de crisis, vanuit wat we kennen: het theater."

Schrijver Peter Handke gaat een stuk verder. Hij engageert zich ook als kunstenaar, maar doet dat door naar Belgrado te trekken en daar zijn steun te betonen.

Cuppens: "Peter Handke heeft ook een Sloveense moeder."

Is dat dan de enige uitleg?

Cuppens: "Natuurlijk niet, maar het is geen puur intellectuele beslissing. Ik wil hiermee zijn handelwijze niet afkeuren, zeker niet. Ik vraag me alleen af of hij zo veel verder gaat dan wat andere mensen, individueel, vinden wat ze moeten doen."

Tuypens: "Uiteindelijk is Handke ook iemand die met dezelfde dingen bezig is maar een ander antwoord verzon dan wij hier met onze mogelijkheden doen. Wij hebben plannen om samen theater te maken en mentaal in de discussie te gaan."

Cuppens: "Ik ben naar Dirk gestapt met de vraag om samen iets te doen. We hebben elkaar tenslotte gevonden; dit mag niet verloren gaan. Het is al zo moeilijk om in de theaterwereld kompanen te vinden. Dirk heeft ideologisch al wat waters doorzwommen. Ikzelf ben met engagement begonnen in De Parade en mijn persoonlijke toppunt vond ik mijn monoloog Modern Nature van Jarman, een soort Elckerlijc."

Welk project werken jullie nu concreet uit?

Cuppens: "We vertellen er nog niet veel over omdat we het product nog willen koesteren. Het gevaar bestaat natuurlijk dat we in een soort Dolf en Danny Show belanden. We waren al een beetje de Peppi en Kokki van Heterdaad en we hebben geen zin om dat nu voort te zetten."

Tuypens: "Belangrijk vind ik het doorbreken van de monoloog. Als je vandaag naar het theater kijkt, merk je dat het echt het tijdperk is van de monoloog. Iedereen moet z'n eigen ding vertellen en dat kan alleen nog maar alleen. Kris heeft dat meegemaakt met de dingen die hij gespeeld heeft en ik voel het nu met mijn theatermonoloog over Rwanda."

Begreep men jullie uitgesproken engagement bij de VRT? Waren jullie binnen Heterdaad de witte raven met jullie uitgesproken reacties en stellingnames?

Cuppens: "Tja, Heterdaad is televisiewerk. Dat gaat niet over engagement. De regisseur bepaalt, de scenarist schrijft, de acteur speelt en de kijker kijkt. We zijn witte raven omdat we steeds gezegd hebben: er moet meer mogelijk zijn dan dat. Terwijl we in het begin wat alleen stonden, is ons standpunt wel doorgesijpeld tot bij de andere mensen van de crew. Die zagen uiteindelijk ook wel in dat het niet kon, veertig afleveringen zonder migranten bijvoorbeeld, of de manier waarop Brussel in beeld gebracht werd - of beter: niet in beeld gebracht."

Hadden jullie het niet moeilijk om mee te draaien in wat bijwijlen één grote reclamespot voor de Belgische ordehandhaving was?

Cuppens: "Ach, er konden inderdaad een paar verfijningen gebeuren, dat hoor je mij niet zeggen. Maar Reggie en Willy brachten uiteindelijk toch een ander soort beeld van de BOB'er en daar waren we vrij gelukkig mee. Wat ik wel had, was dat er een soort onvermijdelijke identificatie bestond door de buitenwereld. Dat was bijvoorbeeld zo tijdens die betoging van vorige zaterdag, waar ik de vraag kreeg: hoe kun je het imago van die rijkswacht blijven verkopen wanneer je te voet meeloopt achter de Anti-Imperialistische Bond?

"Hetzelfde voelde ik toen we met de hele Heterdaad-ploeg gevraagd werden ons te vertonen op de betoging waar rijkswachters met hun zelfgekochte computers en gsm's op straat kwamen. Als je daarop nee zegt, is je standpunt dan gerechtvaardigd? Tenslotte wéét je ook wel dat de computers persoonlijk werden aangeschaft en dat de mensen middels de verkoop van drankjes een printer bijeenspaarden, omdat je voor die serie speelde en in de kantoren van die rijkswachters zat. De vraag was: treed je zo'n actie bij of niet? Enfin, uiteindelijk hoefden we niet te beslissen omdat we een soort Berufsverbot kregen van VRT-directeur Piet Van Roe. Geen inmenging in de problematiek, luidde de boodschap."

Werden jullie zaterdag een beetje beschimpt door de rijkswacht omdat jullie in de linkse betoging meeliepen?

Cuppens: "Nu, dat vind ik net heel goed. Daar gaat het toch om. De mensen zeggen: kijk, die doen mee met Heterdaad, die zijn pro-rijkswacht. Dat is dus niet zo, hé. Ze doen mee met de betoging van extreem-links. Welnee dus, wij zijn niet extreem. Ik wil met mijn hele persoon die zwart-witredeneringen doorbreken."

Tuypens: "Het is nooit het ene of het andere. Ik heb over die eenzijdige benadering van de dingen ook menig gesprek gevoerd met de mensen van de BOB, die ik intussen ken via de serie. Sommigen waren heel kwaad omdat ik ooit in een interview een opmerking over de rijkswacht had gemaakt. Hun reactie was: waarom speel je dan mee, lafaard? Acteren en zijn werden gewoon verklonterd. Ik wil alles vanuit mezelf als individu laten vertrekken. In die zin had ik de actie waar de rijkswacht ons voor gevraagd had, best kunnen onderschrijven. Het ging om gelijk loon voor gelijk werk, en dat is gewoon een gerechtvaardigde eis. Aan de andere kant, als ik die mannetjes dan zaterdag zie kloppen en slaan op mensen die tegen de oorlog zijn, dan merk ik een ander kantje van dat apparaat waarmee ik niet graag geïdentificeerd word."

Vonden jullie niet dat Heterdaad vrij kritiekloos het apparaat verdedigde? Die bijwijlen hardhandige aanpak bijvoorbeeld bleef verborgen.

Cuppens: "Niet helemaal. Soms zag je echt wel mensen die uit de bol gingen."

Tuypens: "Toch vind ik de vraag terecht. Zelfs als een vorm van agressie gebeurde, werd het zo ingekleed dat de kijker dacht: ach, ja, het is niet correct, maar het kan gebeuren nietwaar. Er waren nog een paar dingen niet helemaal juist. Iemand bij de BOB had me ooit gezegd: hou er toch rekening mee dat binnen de rijkswacht zeker 80 procent van de mensen rechtse tot extreem-rechtse sympathieën heeft. Dat aspect is evenmin tot uiting gekomen. Mijn personage stemde volgens het scenario voor het Vlaams Blok. Helaas is dat type nooit echt op die manier degelijk uitgewerkt. Een enkele keer legde men mij dan een zinnetje in de mond dat die ingesteldheid moest aangeven, maar dat vond ik zo iel en betekenisloos dat ik dat weigerde uit te spreken. Ik had liever gehad dat mijn personage extreem-rechts was maar dan goed uitgebalanceerd."

Cuppens: "De serie was natuurlijk een kijkcijferkanon, en dat betekende dat het brede publiek niet voor het hoofd mocht worden gestoten. Het was steeds het midden zoeken tussen de niet te goeden en niet te slechten, en dan worden de kantjes er soms afgevijld. Heterdaad was een beetje 'the little house on the prairie', waar je met de hele familie kon naar kijken."

Tuypens: "Waar ik me soms aan erger, is dat de openbare televisie uitgaat van de neutraliteit. Alleen, neutraliteit bestáát niet én het zou uitgerekend de openbare omroep moeten zijn die confrontaties niet uit de weg gaat."

Is jullie terugkeer naar het theater een vlucht weg van de neutraliteit?

Cuppens: "Ik ga zelf naar het theater omdat het mij inderdaad confronteert. Het is soms ook de reden waarom ik er soms doelbewust wegblijf, want confrontatie mijd je soms. Toch moet ik het theater in om opnieuw een beter mens te worden, te louteren kortom."

En door niets of niemand meer gerecupereerd te worden.

Tuypens: "We moeten het gepaste midden vinden om onze emoties te temperen en het gevoel te kaderen. Er wordt overal een beetje te veel rond die emotie gespeeld. En zonder een analyse kan die in alle richtingen gerecupereerd worden. De Navo komt ook precies met dat emotionele discours naar buiten. De vluchtelingenstroom uit Kosovo, hoe reëel en dramatisch die ook is, wordt in de media uitgespeeld als emotioneel voer en de grote lijnen gaan verloren. Terwijl de humanitaire beweegredenen van de Navo zeer twijfelachtig en selectief zijn. Recuperatie is ook de Navo niet vreemd."

Rwanda en de Balkan, waar zie je de grote verschillen qua westerse reactie?

Tuypens: "Als je terugkijkt naar Rwanda, ontkracht dat het hele humanitaire discours van de Navo vandaag. In 1994 in Rwanda waren er troepen aanwezig en toen de genocide begon, zijn ze vertrokken. Toen wilde men niet tussenkomen. Men wist nochtans dat die massamoorden in de lucht hingen. Nu worden 'etnische zuiveringen' naar voor geschoven om nu reeds twee weken van zware bombardementen te verantwoorden. Leg hier maar de logica van uit."

Mijnheer Tuypens, u moet dringend in de politiek gaan, en uw monoloog op een ander podium houden dan in de theaterzaal.

Cuppens: (lacht) "Dat heb ik hem ook al meermaals gezegd."

Tuypens: "Ik heb daar nu geen behoefte aan. De echte veranderingen gebeuren niet via verkiezingen of via de politiek. Veranderingen gebeuren onder druk van de straat. Het hele sociale stelsel is op straat bedongen, niet in de parlementaire banken."

Kortom, ons rest enkel de barricades? Is dat de manier waarop jullie ook van jongs af jullie idealen naar buiten brachten, via het openlijke protest?

Tuypens: "Mijn idealisme broedt al langer. Uiteindelijk was het de reden voor mijn vertrek bij De Koe. Vroeger was mijn protest onschuldiger. Ik keek enorm op naar Artsen zonder Grenzen en stelde bij De Koe voor om de opbrengst van een voorstelling aan die organisatie te schenken. Nu is daarover een discussie ontstaan... wel, wel. Terwijl zo'n gezelschap pretendeerde met de dingen des levens bezig te zijn en daarover te spelen. Concreet iets doen, dát ging echter niet. De Koe verzandde intussen in intellectualisme en het debiteren van mooie filosofische tirades. Er ontstonden spanningen en toen ben ik er gewoon uit gestapt. Daarna kwam mijn emotionele reactie op Rwanda en was het hek van de dam. Ik voel wel wat tegenkanting, hoor. Want iemand met een boodschap is al snel iets bedenkelijks. Terwijl ik vind dat acteurs, schrijvers, beeldhouwers en schilders een maatschappelijke functie hebben."

Cuppens: "Ik wil het systeem meer van binnenuit bekampen. Ik ben altijd zo geweest. Zo is ook mijn persoonlijk engagement gegroeid: door actief binnen de bestaande structuren te werken. Mijn motivatie? Ik vond dat ik stelselmatig botste op mensen van slechte wil. Mijn boutade was steeds: vrede aan de mensen van goede wil en oorlog aan de rest. Dat dacht ik al toen ik op Sint-Lucas architectuur studeerde. Ik werd er vrij snel preses van een kring Vlaamse studenten en heb die kring prompt opgedoekt. Voilà. Ik zette een studentenwerking op die verder ging dan cantussen en die alle afdelingen overkoepelde. Ik werd geconfronteerd met de zinloze schotbalken tussen architecten, schilders, beeldhouwers. Zo begon ik en dat heeft zich later, na het conservatorium, ook in het theater doorgezet. Zo kwam ik ook in Heterdaad terecht en roerde ik daar mijn mond. Dirk en ik hebben onszelf ook op de set geroerd en ons letterlijk in the picture gewerkt."

Wat vind je het spijtigste waarin je niet bent geslaagd?

Cuppens: "Mijn theorie over de ontmoeting heb ik niet kunnen doorzetten zoals ik het wou. Ik wou meer mensen bij elkaar plaatsen. Ik had graag in Heterdaad een Vlaams Blokker en een migrant in dezelfde stront laten trappen. Extreme ontmoetingen hadden in zo'n stramien ingepast kunnen worden. Als je mensen bij elkaar brengt van wie je niet verwacht dat ze bij elkaar kunnen komen, geeft dat een serie meer kracht."

Tuypens: "Dat had men kunnen bewerkstelligen door te vertrekken van de realiteit van een grootstad. Uit die grootstedelijke confrontatie had je zinvolle syntheses kunnen trekken."

Cuppens: "In onze grootsteden wordt het de mensen moeilijk gemaakt om elkaar te bejegenen en bij elkaar te komen. Je hebt de problemen van mensen die naast elkaar wonen en elkaar niet meer kennen. De buurman wordt een vreemdeling. Mijn voorbeeld om dat samen te brengen is New York, de stad van de voetgangers en de meltingpot waarbinnen confrontaties zo verrijkend zijn omdat de mensen elkaar gewoon tegenkomen. Zo'n grootstad voorstellen, zulke ontmoetingen verwezenlijken, dat was het ideaal van Dirk en mij. Maar dat is dus niet gelukt."

Jullie botsen tegen van alles op, is dat vanuit cultuurpessimisme?

Tuypens: "Ik krijg regelmatig die opmerking van: jongen, wat ben jij donker en pessimistisch. Daar ben ik het niet mee eens. Ik hou me misschien bezig met donkere dingen, die op het eerste gezicht geen helderheid en optimisme uitstralen, maar als ik me daarmee bezighoud is het precies vanuit mijn positivisme. Ik ben veel optimistischer dan degenen die me de donkerte verwijten. Zij zijn het die zeggen: ach kom, wij zullen het niet veranderen. Ik niet. Ik geloof, en noem me maar naïef, dat de dingen kunnen veranderen. Dat is optimisme, mijn beste, en ik ben niet zo naïef dat ik pretendeer dat ik de zaken kan doen keren, maar ik zal tenminste het idee hebben dat het, ook al lukte het niet, misschien wel had gekund."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234