Dinsdag 16/08/2022

'Salieri was een goed man'

opera

'de morgen' sprak met mezzosopraan cecilia bartoli in de tuinen van fontainebleau

Cecilia Bartoli nam met het Orchestra of the Age of Enlightenment The Salieri Album op. Onlangs bezong ze de vermeende moordenaar van Mozart in de tuinen van het kasteel van Fontainebleau. Omdat ze dat pas in december nog eens overdoet in België, ging De Morgen nu al met haar praten.

Fontainebleau

Van onze medewerker

Stephan Moens

De voorgevel van het kasteel van Fontainebleau is op het westen georiënteerd. En dus baadt de Cour des Adieux, die tussen de lange zijvleugels is ingebed, op een vroege herfstavond in gloeiend zonlicht. Voor de staatsietrappen voorzien lakeien in livrei de gasten van champagne. Als de zon ter kimme neigt, begeven die gasten zich naar de kapel. Niet voor de vespers, maar voor een ander soort hoogmis.

Aan de eer is de componist met de slechtste reputatie uit de muziekgeschiedenis, een man over wie romans, toneelstukken, films en zelfs opera's zijn gemaakt maar wiens muziek zo goed als niemand kent: Antonio Salieri, kapelmeester aan het keizerlijke hof in Wenen, vriend, bewonderaar en rivaal van Wolfgang Amadé Mozart en van vele andere groten uit zijn tijd, fictieve moordenaar van de legende Amadeus. Salieri is voor één avond god en Cecilia Bartoli zijn vurige priesteres.

De volgende ochtend, na een spetterend concert met enkele aria's van de god-van-één-nacht, een feeëriek diner in de tachtig meter lange Galerie de Diane en een kort uilenslaapje, straalt Bartoli nog altijd: "Was dat geen wondermooie avond? En Salieri had nog wel van ginds boven voor de stralende zon gezorgd!"

Salieri is dus in de hemel? "Zeker weten. Hij was een goed man, die heel veel heeft gedaan om andere mensen te helpen. Aan wie het niet kon betalen en talent had, gaf hij gratis les. Hij was erg vrijgevig. Hij had natuurlijk voor een uitzonderlijk lange tijd een bijzonder sterke positie - dat was ook alleen mogelijk omdat hij een groot componist was. Maar wat voor mij misschien het allerbelangrijkste is: hij was een man die heel voorzichtig omsprong met de menselijke breekbaarheid, en in het bijzonder met de fragiliteit van de menselijke stem. Hij kende de stem heel goed; hij was zelf stemtrainer. Al even goed sprong hij om met de instrumenten van het orkest. En ten slotte: hij had een heel bijzondere sensibiliteit om muziek rond poëzie te componeren. Dat is duidelijk de erfenis van Gluck en Metastasio."

Aria's van Gluck uit opera's op teksten van Metastasio, dat was het onderwerp van Bartoli's vorige cd. Nu is er een met aria's van Salieri, op teksten van onder anderen Metastasio's opvolger als hofdichter in Wenen, Lorenzo da Ponte. Da Ponte kennen wij natuurlijk vooral van de drie dramma giocoso's die hij voor Mozart schreef, die er opera buffa's van maakte met een tragische ondertoon. Waar lag Salieri's grootste talent, in het tragische of in het komische?

"In elk geval had hij een groot gevoel voor humor. Neem de aria uit de opera La Cifra, waarin het boerenmeisje Lisotta zichzelf ziet als de bruid van een adellijk man en de instrumenten uit het orkest onderverdeelt in 'landelijke' en 'adellijke': Salieri amuseert zich hier duidelijk met klankenfantasieën. Anderzijds is hij zeker het indrukwekkendst als hij naar de waarachtigheid van grote gevoelens peilt. Een heel vroeg voorbeeld daarvan zijn de begeleide recitatieven uit de dubbelaria in Armida. Het tweede recitatief is helemaal in de stijl van Gluck, maar de daaropvolgende aria slaat volstrekt nieuwe wegen in, die al een voorbode van de romantiek lijken. Salieri is die opera, die hij op 21-jarige leeftijd schreef, heel zijn leven lang voor nieuwe opvoeringen blijven herwerken en moderniseren. In een brief schrijft hij: 'De waarheid, die Gluck mij heeft geleerd, is de enige reden voor de wijzigingen die ik heb aangebracht en zal blijven aanbrengen aan Armida.'

"Of neem de aria van de Contessa uit La Scuola dei gelosi. Deze gravin is er een heel andere dan die van Mozart uit Le Nozze di Figaro; de opera is ook vroeger geschreven. We mogen ons afvragen of Mozart dit gehoord had voor hij Figaro schreef - dat is nagenoeg zeker - en hoe hij er inspiratie in vond. Dat doet niets af aan het genie van Mozart; het geniale is net hoe hij die herinnering gebruikte om een heel nieuwe contessa te creëren."

Daarmee zijn we bij het tot legende verworden verhaal van de verhouding tussen Salieri en Mozart beland. De enige wedstrijd die ooit tussen beiden plaatsvond en waarbij in het kasteel van Schönbrunn aan de twee uiteinden van een zaal Salieri's Prima la musica, poi le parole uitkwam tegen Mozarts Der Schauspieldirektor (een wedstrijd tussen de Italiaanse opera en het Duitse Singspiel dus), eindigde in het voordeel van Salieri. En voor de rest?

"We weten dat Salieri ooit in het gezelschap van de zangeres Catarina Cavalieri, die ook zijn maîtresse was, naar een voorstelling van Mozarts Zauberflöte is gegaan en er zich lovend over uitliet. Maar het zou verkeerd zij de twee tegen elkaar uit te spelen. Net als Haydn heeft Salieri een stijl gecreëerd; beiden hebben ook school gemaakt (Salieri was de leraar van onder anderen Beethoven, Schubert en Liszt, SM). Mozart was eerder iemand die die stijl verwerkte in zijn eigen muziek. We mogen nooit vergeten dat genieën als Mozart nog andere componisten rond zich hadden, van wie zij leerden en leenden."

U bent duidelijk van Salieri gaan houden. "Klopt, en ik ben tot het besef gekomen dat de eigenlijke misdaad niet door Salieri werd begaan. De eigenlijke misdaad is het feit dat zijn muziek niet wordt uitgevoerd. Ik ben er vast van overtuigd dat verschillende van zijn opera's even goed leefbaar zijn op het toneel als die van Mozart. Palmira, Regina di Persia, een van zijn laatste opera's, wekte ook de bewondering van E.T.A. Hoffmann en Goethe. Maar met de dood van Salieri gaat ook een tijdperk ten einde: dat van de internationale overheersing van de Italiaanse opera."

Ziet u zichzelf voor een later componist nog eens hetzelfde doen wat u voor Vivaldi, Gluck en nu Salieri hebt gedaan? "Ik heb recent in La Nina pazza per amore van Paisiello gezongen, zeker ook een onderschat componist. Hij was in die opera de eerste die op een 'romantische' manier de waanzin op het toneel heeft gebracht, wat we later in de grote waanzinscènes van onder meer Donizetti zien. Hij werkte ook aan het hof van Katharina de Grote in Sint-Petersburg. De Italianen in Sint-Petersburg, dat zou ook nog een goed onderwerp voor een cd zijn. Maar zo zijn er nog: Haendel en zijn Italiaanse collega's in Rome, of de Romeinse componisten van de late zeventiende eeuw. Alles van Monteverdi tot Bellini is mijn domein."

Dat zijn allemaal concert- en cd-plannen. U gaat de opera toch niet vaarwel zeggen? "Ik denk er niet aan. Na mijn tournee met Salieri zing ik op de Osterfestspiele in Salzburg Fiordiligi in Così fan tutte met Sir Simon Rattle (in een regie van Karl-Ernst en Ursel Herrmann, SM). Ik werk ook aan een grote coproductie met verschillende huizen: Zürich, Parijs, Berlijn, Wenen. Brussel zou in dat rijtje ook goed passen. De Munt is een prachtig huis en niet te groot, dus geschikt voor mijn stem."

De cd The Salieri Album met het Orchestra of the Age of Enlightenment o.l.v. Adam Fischer ligt vanaf 29 september in de winkel. Op 17 december zingt Cecilia Bartoli op het slotgala van Europalia in het Paleis voor Schone Kunsten aria's van Salieri met het Freiburger Barockorchester.

'De eigenlijke misdaad is het feit dat de muziek van Salieri niet wordt uitgevoerd'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234