Maandag 14/10/2019

Saif al-Islam kan nog iets doen voor Libië

Het lynchen van kolonel Kadhafi is een gevaarlijk voorteken voor Libië. Maar misschien kan zijn zoon de Libiërs enige wettelijkheid bijbrengen.

Velen zullen zeggen dat kolonel Muammar al-Kadhafi kreeg wat hem toekwam. Geleefd met het zwaard, gestorven door het zwaard.

De Libische tiran had er geen problemen mee zijn opponenten of gelijk wie hem irriteerde te laten martelen en vermoorden. Het leek dan ook terecht dat hij ook gewelddadig aan zijn einde kwam. Hij werd eerst achternagezeten en uit een vuile rioolpijp gehaald, vervolgens aan de wereld getoond als een bloederige trofee, om daarna in elkaar getimmerd en doodgeschoten te worden door een lynchmenigte. En dat gebeurde in zijn thuisstad Sirte. Dit is duidelijk primitieve rechtspraak, maar hoe kun je nu anders recht spreken over een massamoordenaar?

Toch heeft lynchen iets heel verontrustends, ongeacht het slachtoffer. Terwijl menigten in Sirte en Tripoli de dood van de despoot vierden, verwoordden anderen hun twijfel over dit vernederende einde. De Franse populaire intellectueel Bernard-Henry Lévy, die de Libische revolutie met veel gevoel voor show had gesteund, schreef dat het lynchen van Kadhafi "de essentiële moraliteit bezoedelde" van de volksopstand. Die beschrijving is vatbaar voor kritiek: zoals bij elke gewelddadige revolutie was de moraliteit van de tegenstanders van de dictator niet volmaakt. De rebellen, die de geboorteplaats van Kadhafi tot puin herleidden, waren in sommige gevallen al even meedogenloos wreed als de mannen die ze bestreden.

Oog om oog

Maar er is iets anders fout met de kritiek van Lévy. Als je praat over de bezoedeling van de moraliteit, dan mis je het punt. Het probleem met rauwe gerechtigheid in de vorm van wraak is niet dat het immoreel is. Velen onder ons zien de aantrekkingskracht van het principe van het Oude Testament 'oog om oog, tand om tand'. We willen dat de persoon die anderen doet lijden ook lijdt, het liefst even hard. Elke rechtspleging bevat een element van wraak.

Het probleem met wraak is echter dat het opnieuw aanzet tot wraak, en zo een cyclus in beweging zet van geweld en tegengeweld - de cultuur van de vendetta. En het principe van de vendetta is per definitie niet zozeer immoreel, of zelfs onrechtvaardig, maar wetteloos. Het gedijt in samenlevingen waar geen wetten bestaan die voor iedereen gelden, of waar formele wetten zelfs helemaal ontbreken. Erecodes zijn niet hetzelfde als gerechtigheid. Die gerechtigheid zal misschien niet tegemoetkomen aan het rechtvaardigheidsgevoel van iedereen, maar ze doorbreekt wel de cyclus van gewelddadige vergelding.

De oude Grieken begrepen dat maar al te goed. Het beste stuk over de spanning tussen wet en gerechtigheid is Eumeniden van Aischylos, een verhaal over moord en wraak waarin de furiën de gerechtigheid vertegenwoordigen. Ze zetten mensen ertoe aan verschrikkelijke misdaden te wreken, zeggende: "Wij beweren dat we de ware gerechtigheid vertegenwoordigen... Bloedwrekers, we zitten hen altijd op de hielen, jagen hen op tot het eind." Zo helpen de furiën Orestes om wraak te nemen op zijn moeder Clytaemnestra voor de moord op zijn vader, Agamemnon. Orestes vermoordt haar, en zet zo de cyclus van geweld voort.

Athena, de godin van de wijsheid en patrones van Athene, beslist dat alleen een eerlijk proces, met een jury van twaalf mannen, de furiën kan sussen en de vrede kan herstellen. Maar processen zijn zelden perfect. In dit geval is de jury verdeeld in twee gelijke helften, en moet Athena het verdict vellen. Ze spreekt Orestes vrij. Dat kwam weliswaar niet tegemoet aan de rauwe gerechtigheid die de furiën eisten, maar installeerde wel het rechtsbeginsel dat de basis vormde van de Atheense beschaving.

De Atheense democratie leek natuurlijk helemaal niet op onze moderne democratieën, en het oude Athene is natuurlijk niet te vergelijken met het Tripoli van vandaag. Maar toch bevatten de Eumeniden een belangrijke les, die nog altijd geldt: geweld dat niet in toom gehouden wordt door wetten, zal niet stoppen. Revoluties die in bloed geboren worden, vergieten bijna altijd nog meer bloed. Dat was het geval 2.500 jaar geleden, en dat is nu nog het geval.

Onpartijdig hof

Weinig mensen hebben dat beter begrepen dan de Poolse democratische activist en denker Adam Michnik, een van de helden die in de jaren tachtig mee de communistische dictatuur omverwierpen in zijn land. Hoewel de Polen rauwe gerechtigheid eisten jegens de communistische leiders en hun handlangers, pleitte Michnik voor onderhandelingen, compromissen, en verzoening, zelfs met de vroegere onderdrukkers.

Michnik geeft toe dat alle revoluties onvolledig zijn, in de zin dat niet alle zondaars gestraft en niet alle deugdzame mensen beloond worden. Maar, zegt hij, dat zou alleen tot meer geweld leiden: "De compensatie voor geleden pijn veroorzaakt steevast nieuwe pijn, die vaak nog wreder is."

Om die reden is het lynchen van Kadhafi een gevaarlijk voorteken voor Libië. Het was veel beter geweest als hij levend gearresteerd was om terecht te staan. Een proces in Libië was wellicht moeilijk geweest. Een dictatuur van 42 jaar levert niet meteen een vruchtbare voedingsbodem voor de kennis en de ervaring die vereist zijn voor de oprichting van een onpartijdig hof. En het is waarschijnlijk onmogelijk dat slachtoffers van een ex-dictator hem zonder vooringenomenheid berechten; dat is precies de reden waarom het Internationaal Hof in Den Haag werd opgericht.

Een proces tegen Kadhafi had wellicht niet het rechtvaardigheidsgevoel van elke Libiër bevredigd, maar het had kunnen helpen om de Libiërs respect bij te brengen voor een rechtssysteem gestoeld op wetten. Misschien kan het proces tegen Kadhafi's zoon Saif al-Islam dat effect sorteren. In dat geval zou een bereidheid om terecht te staan in Den Haag wel eens de beste dienst kunnen zijn die hij het land kan bewijzen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234