Zondag 16/02/2020

Sacharovprijs

Sacharovprijs voor Oeigoerse activist: wie is de man die levenslang zit opgesloten wegens separatisme?

Ilham Tohti.Beeld AP

‘Met trots en blijdschap ruil ik mijn nederige leven in voor een oproep tot vrijheid.’ Met die woorden werd de Oeigoerse econoom Ilham Tohti levenslang opgesloten wegens separatisme. Woensdag ontving zijn dochter namens hem de Sacharovprijs, een belangrijke mensenrechtenonderscheiding van het Europees Parlement. 

Het eerbewijs vestigt de aandacht op de Oeigoeren, een islamitisch volk in het uiterste westen van China in de provincie Xinjiang. Daar zitten naar schatting een miljoen Oeigoeren opgesloten in kampen. Daarmee denkt China te voorkomen dat moslims zich ontpoppen tot terroristen.

De strijd tegen terrorisme als rookgordijn voor de incompetentie van bestuurders in Xinjiang, die decennia niets hebben gedaan aan de achterstelling van de Oeigoeren: lang voordat de eerste barakken voor Oeigoerse ‘probleemgevallen’ werden gebouwd zag Tohti de ellende aankomen. Jarenlang balanceerde hij op het slappe koord met kritiek op het Chinese minderhedenbeleid. In 2009 knipte Beijing dat koord door. Na rellen in Xinjiang, toen zowel Han als Oeigoeren zich schuldig maakten aan etnisch geweld, werd Tohti aangewezen als ‘separatist’. Hij werd gedetineerd, onder huisarrest gezet en zijn bankrekeningen werden bevroren. Het gezin overleefde door de bruidsschat van zijn vrouw te gebruiken voor de boodschappen. Aardappelgerechten, groente en soms een ei, somt Tohti het menu op in een interview met de Tibetaanse schrijfster Tsering Woeser in november 2009.

Afscheiding

Nooit trok Tohti publiekelijk in twijfel of China het recht had zijn volk te besturen. Hij was ‘intellectueel en emotioneel niet in staat’ na te denken over afscheiding. Dit in tegenstelling tot Oeigoeren die geweld wel een oplossing vonden. Tohti vroeg de eenpartijstaat steeds feller en dringender zijn eigen burgers te respecteren, of dat nu Han of Oeigoeren zijn.

De eenpartijstaat houdt er niet van zo de les worden gelezen. Zeker niet door een Oeigoer die binnen het systeem alle kansen heeft benut. In 1982 ging Tohti naar de beste universiteit voor etnische studies, de Minzu Universiteit in Beijing. Zijn halve familie is partijkader met een overheidsfunctie, zijn vriendenkring bestaat ‘voor 90 procent uit Han-Chinezen’. Tohti werd rijk op de aandelenmarkt, tegelijkertijd steeg zijn ster als ‘gematigde Oeigoerse stem’. Hij functioneerde geweldig binnen het systeem. Tot hij probeerde iets te veranderen.

Oproep tot vrijheid

In 2014 werd hij op het vliegveld gearresteerd, op weg naar een gastdocentschap in de Verenigde Staten. Hij werd veroordeeld tot levenslang, al had hij rekening met de doodstraf gehouden. ‘Met trots en blijdschap ruil ik mijn nederige leven in voor een oproep tot vrijheid.’

Tot zijn showproces schreef hij ijverig aanbevelingen voor beleidsmakers in Beijing. Zijn degelijke analyses leidde in scherpe woorden naar oplossingen, die waren gestoeld op economisch pragmatisme en goedmoedige onderlinge verdraagzaamheid. Collega-intellectuelen noemen hem de Chinese Nelson Mandela. Tohti pleitte voor werkgelegenheid voor het overschot aan laagopgeleide Oeigoerse plattelandsbevolking. Dit om te voorkomen dat zijn volk verder zou afglijden in de kleine criminaliteit waar Oeigoeren in het Chinese binnenland in Tohti’s vrije jaren berucht om waren.

‘Training en opleiding’

Tohti was een kind van het systeem. Daarom is het ironisch, maar niet verbazingwekkend dat Beijing ruwweg dezelfde economische redenering volgt bij de aanpak van Oeigoerse ‘probleemgevallen’. De interneringskampen stomen volgens Beijing Oeigoeren met ‘training en opleiding’ klaar voor een nuttig arbeidersleven in de door de Han-Chinezen gedomineerde economie. 

Het interneringssysteem is echter ontdaan van de tolerantie, nuance en respect die Tohti’s academische werk kenmerkt. Of het nu analfabete imams zijn of gerenommeerde academici, musici, zakenmensen en andere succesverhalen van assimilatie: de ‘trainingscentra’ slokken Oeigoeren op zonder. Wat hij van die verminking van zijn zorgvuldige aanbevelingen zou vinden? Waarschijnlijk hetzelfde als zijn laatste schreeuw in het openbaar, toen hij na zijn veroordeling naar de cel werd afgevoerd. ‘Dit is onjuist! Dit is onjuist!’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234