Woensdag 25/11/2020

Ryanair doet het weer

Reconstructie: hoe enkele West-Vlaamse politici de Ierse luchtvaartmaatschappij stiekem 2,3 miljoen euro willen toestoppen

Het was niet de bedoeling dat u het nu al zou kunnen vernemen. Om de Ierse lagekostenmaatschappij Ryanair driemaal per week te laten vliegen tussen Oostende en Málaga-Gerona, legt de Vlaamse overheid straks 38,24 euro onder de kont van elke passagier die zo goed wil zijn in te stappen. Alles bij elkaar krijgt de zelfverklaarde ‘prijzenkraker in de Europese luchtvaart’ een kleine 2,3 miljoen euro cadeau. Zomaar. ‘Dit is deloyale concurrentie.’

door Douglas De Coninck

Toen ze hun stoelen achteruitschoven, waren de deelnemers aan de vergadering zich ten volle bewust van de loodzware verantwoordelijkheid die op hun schouders rustte. Ze waren nu allen dragers van het geheim. Het voelde aan als een eed, als een bloedband. Er was hen aan het eind van de vergadering gewezen op de confidentialiteitscode waartoe ze zich bij hun toetreding tot de raad van bestuur hadden verbonden. Gebukt onder hun geheim schuifelden de leden het gebouw aan de Koning Albert I-laan in Brugge uit, de zurige polderlucht tegemoet. “Het was koud”, weet een van hen nog. “Je adem maakte wolkjes.” Het was de avond van dinsdag 9 februari 2010.

Vandaag kennen we het geheim dat uiteindelijk twee weken lang voor de hitsige ogen van de buitenwereld kon worden verborgen. Hier, in de kantoren van het autonome provinciale bedrijf Westtoer, vond de prestichtingsvergadering plaats van de vzw Toeristische Ontsluiting West-Vlaanderen. Geef toe, ook u had geen flauw vermoeden.

Op woensdag 10 februari, een goede 24 uur later, waren het de eminente dames en heren van de raad van bestuur van de vzw Toerisme Oostende die bij het verlaten van hun geheime locatie, pal tegenover het casino Kursaal, de zilte zeelucht inademden. Ook deze mensen, de meesten bekleders van een lokaal politiek mandaat, was op het hart gedrukt dat ze er met niemand over mochten spreken. Met niemand. Het geheim heette ook hier ‘oprichting vzw Toeristische Ontsluiting West-Vlaanderen’.

Op donderdag 11 februari, alweer 24 uur later, vond een buitengewone bijeenkomst van de raad van bestuur plaats van - alweer - Westtoer. De oprichting van de nieuwe vzw was niet alleen een buitengewoon belangwekkend iets, het was bovendien iets wat dringend moest worden gerealiseerd. “Er is daar toen afgesproken dat het snel moest gaan”, weet een deelnemer nog. Hij/zij wil zijn naam niet in de krant, zelfs geen toelichting of hij/zij een hij is of een zij. “Men heeft ons gezegd dat er zware sancties wachtten als we hierover iets naar buiten zouden brengen.”

Eerder die dag, 11 februari 2010, was het geheim ook al kort besproken op het schepencollege van de stad Gent, en op 12 februari stond het geagendeerd bij het schepencollege van de stad Brugge. Ook daar werd de schepenen op het hart gedrukt er met zo weinig mogelijk mensen over te spreken. En toen ging het mis.

Rita Brauwers is de levensgezellin van voormalig Groen!-minister Jef Tavernier. Zij is een van de twee verkozenen van Groen! in de Brugse gemeenteraad en deed zich er ooit opmerken met haar voorstel om het concept gemeenteraad af te schaffen. “Ook in Brugge is er die vreselijke trend om opdrachten en kerntaken van lokale besturen onder te brengen in autonome gemeentelijke vzw’s”, zegt Brauwers. “Een groot deel van de gemeentelijke begroting wordt gespendeerd zonder dat je daar vanuit de oppositie nog een zicht op hebt. Dus zat ik daar, die zaterdag, tien uur ’s ochtends, in mijn eentje in de dossierkamer van het Brugse stadhuis. Daar lag dat dossier: ‘Oprichting vzw Toeristische Ontsluiting West-Vlaanderen’. Op donderdag 18 februari heb ik onze schepen van Toerisme Jean-Marie Bogaert (N-VA, DDC) erop aangesproken. Dat was tijdens een commissievergadering. In die commissie bereiden we maandelijks de dossiers voor de gemeenteraad voor, die in Brugge altijd plaatsvindt op dinsdagavond. Ik vroeg uitleg, maar de schepen mompelde maar wat. Ik kreeg te horen dat het niets belangrijks was, dat ik er niet van wakker moest liggen. En dat het iets te maken had met de Ierse luchtvaartmaatschappij Ryanair.”

Op de gemeenteraad van dinsdag 23 februari werd de Brugse verkozenen des volks gevraagd in te stemmen met de oprichting van de nieuwe vzw en met het beleggen van een stichtingsvergadering op 15 februari. “Ik heb als enige nee gestemd”, zegt Rita Brauwers. “Hoe kan ik nu instemmen met het beleggen van een vergadering die een week geleden al heeft plaatsgevonden?” Maar zo kwam het dus aan het licht, het geheim.

Al 40 jaar is de luchthaven van Oostende op zoek naar een nuttig doel. Het is een allerschattigst luchthaventje, dat er uitziet als in de strips van Kuifje. Gebouwd in de euforische sixties, toen vliegtuigen nog propellers hadden en de meeste na enkele honderden kilometers moesten landen om bij te tanken. De eerste Britse toeristen met bestemming Spanje lieten zich in vliegtuigjes over het Kanaal brengen en stapten in Oostende in de autocar. Het was het enige moment in de geschiedenis van de luchthaven dat de passagierscijfers piekten. Jaar na jaar stapelde de luchthaven de exploitatieverliezen op. Ze haalde enkel nog het nieuws als actiegroep WILOO een illegaal wapentransport naar een dubieus Afrikaanse regime wist op te sporen of als bleek dat ze fungeerde als tussenstop voor Amerikaanse militaire toestellen op weg naar de oorlog in Irak.

Gino Vanspauwen, de huidige directeur van de luchthaven, was nog een peuter toen de maatschappij British Air Ferrieshalverwege de jaren zeventig de laatste reguliere lijnvlucht stopzette. “Wij hebben geen lijnvluchten meer”, zegt Vanspauwen. “Alleen vracht- en chartervluchten. Zolang je geen vaste lijnen hebt, sta je als luchthaven niet op de kaart. Kijk naar Charleroi. Tien jaar geleden was daar niets. En kijk nu.”

Heel even stond Oostende op de kaart. Dat was zeven jaar geleden. De Ierse lagekostenmaatschappij Ryanair startte per 1 mei 2003 met een vlucht naar Stansted, bij Londen. Oostende had er heel wat voor over om Ryanair te strikken. Naar analogie met Charleroi, dat op de digitale borden ‘Brussels South Airport’ werd, veranderde de naam in ‘Ostend-Bruges International Airport’. De toeristische diensten van Oostende en Brugge hoestten samen 40.000 euro op om reclame te maken voor Ryanair. De Ieren bedongen ook nog eens een korting van 30 procent op de landingsrechten en een substantiële korting op de handling.

Maar na goed zeven maanden was het feest over. In die zeven maanden was het niet abnormaal dat je aan de kust in een café zat en de cafébaas je twee vliegtickets cadeau deed. Hier zie, omdat u zo sympathiek bent. Het wou niet echt lukken om de West-Vlaming in het vliegtuig richting Londen te krijgen, en nog minder om hem te doen betalen voor dat ticket - zelfs niet als het slechts 27,99 euro kostte.

Ryanair verliet Oostende als een dief in de nacht. Het liet voor 250.000 euro onbetaalde landingsrechten achter. Anderhalf jaar lang werd onderhandeld, en op 1 juni 2005 kondigde directeur Vanspauwen op de regiopagina’s van Het Nieuwsblad aan dat hij de Ieren voor de rechter zou slepen: “We hebben alles gedaan om een minnelijke schikking te verkrijgen. Nu is het genoeg geweest. De advocaten van de Vlaamse overheid krijgen de opdracht tot dagvaarden.”

Hoe zit het met uw rechtszaak?

Gino Vanspauwen: “Er is er geen gekomen. Uiteindelijk heeft Ryanair alles betaald.”

Zomaar, nadat ze u eerst anderhalf jaar lang aan het lijntje hielden?

“Inderdaad, er is betaald.”

Het hele bedrag?

“Ik zou het moeten natrekken, maar ik dacht van wel.”

Nu keert Ryanair terug naar Oostende, tenminste als - zoals sommigen in West-Vlaanderen vrezen - de interventie van Rita Brauwers in de Brugse gemeenteraad “niet alles om zeep heeft geholpen”. Er komen tweemaal drie lijnvluchten per week: een lijn Oostende-Málaga en een lijn Gerona-Oostende. Mét overheidssteun, veel meer overheidssteun dan zeven jaar geleden.

“De vzw Toeristische Ontsluiting West-Vlaanderen heeft slechts één doel”, zegt Kamerlid Wouter De Vriendt (Groen!). “Ze wil, buiten het zicht van de belastingbetaler, Ryanair sponsoren. Anders dan in 2003 schuift men nu álle kosten door naar de gemeenschap. Het is ongelofelijk.”

De Morgen kon de hand leggen op de financiële prognoses zoals die zijn overgemaakt aan de stedelijke diensten die zullen participeren in de vzw. Het zijn cijfers die doen duizelen. Voor de financiering van de twee lijnen wordt tussen 2010 en 2012 een totaalbedrag van 2.294.520 miljoen euro vrijgemaakt (382.240 euro per lijn, per jaar). Het geld komt van alle kanten en in de meest uiteenlopende vormen.

Voor handling op de lijn-Gerona zou minister van Toerisme Geert Bourgeois (N-VA) 162.630 euro vrijmaken onder de noemer ‘tussenkomst’. In plaats van 30 procent korting, zoals in 2003, krijgt Ryanair nu een volledige vrijstelling van landings- en opstijgheffingen. Er komen ook gunsttarieven voor passagiers- en luchthavenheffingen, en dan zijn er de bijdragen van de toeristische diensten: 106.518 euro van de provincie West-Vlaanderen, 90.000 euro van Toerisme Brugge, 15.000 euro van de vzw Hotels Brugge, 60.000 euro van Toerisme Oostende en 15.000 euro van Toerisme Gent.

Voor de lijn-Málaga ziet het plaatje er een ietsje anders uit. Hier zijn ook tussenkomsten voorzien van Vlaams minister-president Kris Peeters (CD&V) en minister van Mobiliteit Hilde Crevits (CD&V), maar net als voor de lijn-Gerona klokt het geheel af op 382.420 euro per jaar of - gespreid over drie jaar - een totaal van 1.147.260 euro.

“Voor zover we kunnen reconstrueren, heeft Ryanair tegen de West-Vlaamse onderhandelaars gezegd dat dit de prijs is van een luchtvaartlijn”, zegt De Vriendt. “Het onderhandelen heeft zich beperkt tot: breng dat geld bij elkaar, geef het aan ons en wij zullen vliegen.”

Ryanair rekent op 20.000 passagiers per jaar. Tussen straks en 2012 zouden dat er dus 60.000 moeten worden. Wetende dat de Vlaamse overheid in totaal 2.294.520 euro uittrekt, is de rekening snel gemaakt. Elke passagier die plaatsneemt in een Boeing 737 van Ryanair met Oostende als vertrekpunt of bestemming krijgt 38,24 euro overheidsgeld onder zijn kont.

West-Vlaams gedeputeerde Patrick Van Gheluwe (sp.a), ook voorzitter van Westtoer, vindt het nog altijd betreurenswaardig dat het geheim voortijdig is uitgelekt. “Er zijn studies die zeggen dat Catalanen dol zijn op kunststeden zoals Brugge, maar ook Gent”, zegt hij. “Dat is onze doelgroep. Die mensen moeten wij vanuit Gerona naar hier krijgen. In eerste instantie was er sprake van een lijn naar Málaga en één naar Glasgow. Want u moet het zo zien: het is rapper 2014 dan men denkt.”

Wat gebeurt er in 2014?

Van Gheluwe: “Dan is het honderd jaar Eerste Wereldoorlog. Dat gaat een enorme toevloed van Britse toeristen teweegbrengen. Wij zijn daar nu al druk mee bezig, en bij het begin van onze gesprekken met Ryanair zouden dat de twee bestemmingen worden.”

Maar Glasgow viel weg, zelfs toen Vlaanderen voorstelde om alle kosten te dragen?

“Ryanair is nu eenmaal geen makkelijke partij om mee te onderhandelen. En of de belastingbetaler echt alle kosten draagt, weet ik niet. Ik weet enkel dat dit voor de provincie een zeer goede operatie is. Wij investeren over drie jaar 105.000 euro en krijgen tienduizenden toeristen.”

En reizen tienduizenden Vlaamse toeristen in gesubsidieerde vliegtuigzitjes voor bijna niks naar Málaga?

“Ah, maar als provinciebestuur subsidiëren wij alleen de lijn naar Gerona.”

De burgemeesters van Oostende, Brugge en Gent ontvingen vorige week een buitengewoon boze brief van de Belgian Air Transport Association (BATA). Dat is de overkoepelende groep van grote Belgische luchtvaartmaatschappijen zoals Brussels Airlines, DHL, JetairFly, Thomas Cook en de VLM: “De Belgische luchtvaartmaatschappijen zijn geschokt.”

“Dit is eenvoudigweg deloyale concurrentie”, zegt Dirk Knegtel van BATA. “De Belgische luchtvaartmaatschappijen vliegen samen zes keer per week naar Málaga en Barcelona. Dat geheel aan vluchten vertegenwoordigt 2.000 seats per dag. Wij krijgen daar geen eurocent subsidie voor. Wij vragen ook geen subsidie, wij geloven in de vrije markt. Wij willen dat deze subsidie níét wordt toegekend, want er zijn meer dan genoeg vluchten naar Spanje.”

“Van de economische activiteit die Ryanair brengt, vloeit weinig terug. De salarissen, ook die van Belgische piloten en bemanningsleden, worden uitbetaald in Ierland. Idem voor sociale bijdragen. Waar men nu op aanstuurt, is het - royaal - betoelagen van een buitenlandse en niet bepaald sociaal voelende luchtvaartmaatschappij zodat die met bodemprijzen kan concurreren met Belgische luchtvaartmaatschappijen, die in dit land wel de bestaande sociale verworvenheden respecteren.”

Het hele imperium van Ryanair, van Dublin over Pisa tot Charleroi en Carcassonne, is gebouwd op tot leven gewekte regionale luchthavens waar geen levende ziel te bespeuren viel. Op haast al die luchthavens slaagde het team van Ryanair-baas Michael O’Leary erin lokale bestuurders in de portemonnee te doen tasten, ook al werden de Europese regels voor vrije concurrentie geschonden. In 2004 werd de maatschappij door de Europese Commissie veroordeeld tot het betalen van een megaboete voor het financiële kluwen dat in Charleroi na onderhandelingen met toenmalig burgemeester Jean-Claude Van Cauwenberghe tot stand was gekomen. De landingsrechten waren verlaagd van 1.500 naar 125 euro per toestel. Via allerlei boekhoudkundige trucs werd Ryanair-personeel uitbetaald door het Waals Gewest en kregen de Ieren een reductie van 75 procent op de ‘handling’ en 4 euro promotiekosten per vertrekkende passagier.

Donderdag raakte bekend dat Air France met een nieuw dossier naar de Europese Commissie stapt vanwege verdoken subsidiëring die Ryanair zou hebben gekregen op 25 Franse regionale luchthavens. Ryanair weerlegt naar gewoonte beschuldigingen met een sneer naar ambtenaren in hoge ivoren torens die het niet kunnen hebben dat vliegen tegenwoordig ook betaalbaar is voor Jan met de pet. “Vlamingen hebben elkaar jaren lang verteld dat die akkoordjes van Ryanair in Charleroi exemplarisch waren voor het wanbeheer door de PS”, zegt Dirk Knegten. “Als ik nu zie wat men in Oostende aan het bekokstoven is, vraag ik me af: waar zit het verschil.”

Op het kabinet van minister Crevits wil men vooral benadrukt hebben dat “er nog geen akkoord is met Ryanair en het geheel momenteel nog voorwerp uitmaakt van onderhandelingen”.

Als er financiële steun komt, zegt woordvoerster Cybelle-Royce Buyck, “dan enkel in de vorm van aanloopsteun, zoals dat ook mag van Europa - als het beperkt blijft tot drie jaar - en zoals wij die ook geven aan andere luchtvaartmaatschappijen die iets wensen tot stand te brengen op onze regionale luchthavens.”

Rita Brauwers blijft zich afvragen hoe het zou zijn gegaan als ze het geheim níét had onthuld. “Ik denk dat er dan, rond deze tijd, al een akkoord was geweest.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234